Gurmukhi

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Naar navigatie springen Naar zoeken springen
Gurmukhi
Punjabi Alphabet.jpg
Algemene informatie
Type Abugida
Talen Punjabi, Sindhi
Bedenker Goeroe Angad
Periode 16e eeuw n.chr. - heden
Schrijfrichting Links-naar-rechts
Verwantschap
Moederschriften Proto-Sinaïtisch
Zusterschriften Khudabadischrift, Khojkischrift, Mahajanischrift, Multanischrift
Indeling
Unicode-subbereik U+0A00–U+0A7F
ISO 15924 Guru, 310
Portaal  Portaalicoon   Taal

Gurmukhi (afgeleid van gur(u) en mukh(a): "mond") is een Brahmisch schrift dat hoofdzakelijk wordt gebruikt voor het schrijven van teksten in het Punjabi. Het schrift werd in de 16e eeuw opgesteld door Goeroe Angad, de tweede spirituele leider in het sikhisme na Goeroe Nanak. Het oorspronkelijke doel was een eenvoudig alfabet te creëren voor het weergeven van het Sanskriet.

Alfabet[bewerken | brontekst bewerken]

Het Gurmukhi-alfabet bestaat uit 35 letters en lettergrepen, 9 extra tekens die op klinkers worden toegepast en 5 symbolen die de uitspraak van een woord veranderen.

De 35 basistekens zijn:

Naam Uitspraak Naam Uitspraak Naam Uitspraak Naam Uitspraak Naam Uitspraak
Ura Aira Iri Sussa Sa Haha Ha
Kakka Ka Khukha Kha Gugga Ga Ghugga Gha Ungga Nga
Chuchaa Ca Chhuchha Cha Jujja Ja Jhujja Jha Yanza Nya
Tainka Tta Thutha Ttha Dudda Dda Dhudda Ddha Nahnha Nna
Tutta Ta Thutha Tha Duda Da Dhuda Dha Nunna Na
Puppa Pa Phupha Pha Bubba Ba Bhubba Bha Mumma Ma
Yaiyya Ya Rara Ra Lulla La Vava Va Rahrha Rra

Verder bestaat het Gurmukhi uit de volgende extra tekens:

Naam Uitspraak
ਸ਼ Shusha paireen bindi Sha
ਖ਼ Khukha paireen bindi Khha
ਗ਼ Gugga paireen bindi Ghha
ਜ਼ Zuzza paireen bindi Za
ਫ਼ Fuffa paireen bindi Fa
ਲ਼ Lulla paireen bindi Lla

Klinkers[bewerken | brontekst bewerken]

Gurmukhi volgt de spellingsprincipes van andere Brahmi-schriften en dus worden alle medeklinkers gevolgd door een klinker (behalve aan het einde van een woord). De klinkers worden als het ware aan de medeklinkers "vastgemaakt". In de onderstaande tabel staan de gestippelde cirkels voor de bijbehorende medeklinker. De klinkers worden altijd uitgesproken ná de medeklinker waaraan zij worden vastgemaakt, ook als de karakters aan de aan linkerkant van de medeklinker worden vastgemaakt.

Klinker Naam IPA
Ind. Dep. met /k/ Letter Unicode
(geen) Mukta A ə
ਕਾ Kanna AA ɑ
ਿ ਕਿ Sihari I ɪ
ਕੀ Bihari II i
ਕੁ Onkar U ʊ
ਕੂ Dulankar UU u
ਕੇ Lavan EE e
ਕੈ Dulavan AI ɛ
ਕੋ Hora O o
ਕੌ Kanuara AU ɔ

Voorbeelden van klinkers[bewerken | brontekst bewerken]

Woord Transcriptie Betekenis
ਆਲੂ ālū aardappel
ਦਿਲ dil hart

Cijfers[bewerken | brontekst bewerken]

Het Gurmukhi-schrift heeft zijn eigen cijfers die dezelfde waarden vertegenwoordigen als de Arabische cijfers (het is ook tientallig). Deze cijfers worden in oude teksten veel gebruikt, maar in moderne teksten worden de cijfers steeds meer door de Latijnse standaardcijfers vervangen. Toch worden de Gurmukhi-cijfers ook tegenwoordig nog veel gebruikt.

  • 0 - ੦
  • 1 - ੧
  • 2 - ੨
  • 3 - ੩
  • 4 - ੪
  • 5 - ੫
  • 6 - ੬
  • 7 - ੭
  • 8 - ੮
  • 9 - ੯

Visarga[bewerken | brontekst bewerken]

Het symbool visarga (ਃ) wordt heel af en toe in het Gurmukhi gebruikt. Hij kan ofwel een afkorting representeren (zoals het punt in het Nederlands), maar het kan ook uitgesproken worden als een 'h' na een klinker.

Ek Onkar[bewerken | brontekst bewerken]

De Ek Onkar (ੴ) is een symbool dat veel gebruikt wordt in de sikh-literatuur. Het betekent letterlijk "één god".

Gurmukhi in Unicode[bewerken | brontekst bewerken]

Het Unicode-bereik van het Gurmukhi-schrift is U+0A00 tot U+0A7F. Het gebruik van Unicode voor het weergeven van de tekens heeft pas onlangs zijn intrede gedaan. Op veel plaatsen gebruiken mensen ASCII-codes om het Gurmukhi weer te geven.

  0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 A B C D E F
A00            
A10    
A20  
A30   ਲ਼   ਸ਼         ਿ
A40                
A50                   ਖ਼ ਗ਼ ਜ਼   ਫ਼  
A60            
A70