Lijst van schilderijen van Jheronimus Bosch

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Naar navigatie springen Naar zoeken springen

Deze Lijst van schilderijen van Jheronimus Bosch geeft een overzicht van alle schilderijen, die in verband worden gebracht met de Nederlandse schilder Jheronimus Bosch.

Problematiek[bewerken]

1rightarrow blue.svg Zie voor een samenvatting van de problematiek rond het dateren van werk van Bosch: A.M. Koldeweij, P. Vandenbroeck en B. Vermet (2001) Jheronimus Bosch. Alle schilderijen en tekeningen, pp. 85-86. ISBN 9056622196

Het onderzoek naar het oeuvre van Jheronimus Bosch vindt al sinds het einde van de 19e eeuw plaats. Ludwig Baldass deed in 1917 een eerste poging alle werken van Bosch in chronologische volgorde te zetten,[1] in 1937 gevolgd door Charles de Tolnay. Deze pioniers moesten het echter doen met vage stilistische kenmerken en kwamen niet verder dan het oeuvre van Bosch in te delen in "vroeg", "midden" en "laat" werk. Bovendien werd er, ondanks aanwijzingen van Felipe de Guevara, nauwelijks onderscheid gemaakt tussen authentiek werk van Bosch en dat van navolgers of leerlingen c.q. assistenten. Tegenwoordig wordt dit iets vergemakkelijkt door moderne technieken, zoals infraroodreflectografie en dendrochronologisch onderzoek.

Infraroodreflectografie[bewerken]

Driekoningen-drieluik, detail middenpaneel, foto in gewoon licht.
Idem, foto in infrarood licht.

Aan elk schilderij van Bosch ligt een ondertekening ten grondslag. In de meeste gevallen gaat de ondertekening schuil onder één of meerdere verflagen en is deze alleen zichtbaar door middel van infrarode straling. Het karakter van de ondertekening kan uitsluitsel geven over de authenticiteit van een werk. Zo bestaat de ondertekening van de Verzoeking van de heilige Antonius in het Noordbrabants Museum uit allemaal kleine puntjes, die verkregen zijn door middel van een traceerkarton. Bij deze techniek wordt eerst een model op karton gemaakt, waarbij de lijnen worden doorgeprikt. Dit karton wordt vervolgens op het paneel gelegd, waarna koolzuurhoudend stof door de gaatjes wordt gestoven en er zo een gestippelde ondertekening ontstaat. Dit wijst erop dat het hier niet om een originele compositie gaat, maar om het werk van een assistent of een kopiist.[2] Bovendien wijkt de ondertekening in deze gevallen ook vrijwel niet af van het uiteindelijke schilderij.

De ondertekening kan echter ook met de hand aangebracht zijn en in meer of mindere mate afwijken van het bovenliggende schilderij. Zo laat de ondertekening van het middenpaneel van het Driekoningen-drieluik zien dat de schilder aanvankelijk drie herders had willen afbeelden in plaats van twee. Hieruit is af te leiden dat de schilder nog volop bezig was wijzigingen in de compositie aan te brengen om tot het beoogde resultaat te komen. Dit wijst op een originele compositie door Bosch zelf.

Dendrochronologie[bewerken]

Dendrochronologisch onderzoek heeft vanaf eind jaren ’60 een belangrijke bijdrage geleverd aan zowel de toeschrijving als de datering van het oeuvre van Bosch. Bosch schilderde vrijwel uitsluitend op eikenhouten panelen. Via dendrochonologisch onderzoek kan men het jaartal van de laatste jaarring van zo’n paneel vaststellen. Dit jaartal komt echter niet overeen met het jaar dat de boom geveld werd. Bij de bewerking van eikenhouten panelen werd het zachte hout, het zogenaamde spinthout, weggesneden. Dit spinthout bedraagt gemiddeld 9 tot 15 jaarringen. Bovendien moest het hout voor het beschilderd kon worden minstens 2 jaar drogen. Is de laatste jaarring die gevonden is op een paneel dus die van 1500, dan kon het paneel op zijn vroegst dus pas tussen 1511 en 1517 beschilderd zijn.[3]

Legenda
Green.PNG Door Friedländer aan Bosch toegeschreven
Green square question mark.jpg Door Friedländer als omstreden origineel gezien
Solid blue.png Door De Tolnay aan Bosch toegeschreven
Blue square question mark.jpg Door De Tolnay als omstreden origineel gezien
Solid yellow.png Door Unverfehrt aan Bosch toegeschreven
Red-square.gif Door Marijnissen aan Bosch toegeschreven
Red square question mark.JPG Door Marijnissen als omstreden origineel gezien
Solid purple.png Door Koldeweij, Vandenbroeck en Vermet aan Bosch toegeschreven
Purple square question mark.jpg Door Koldeweij, Vandenbroeck en Vermet als omstreden origineel gezien

Op basis van dit dendrochronologisch onderzoek is de volgende lijst samen te stellen. Om bevooroordeeldheid uit te sluiten is hier ook werk van navolgers en dat van kopiisten in opgenomen.

Spinthout (licht) en kernhout (donker)
Titel Toeschrijving Verblijfplaats Dendrochr.
Annas en Kajafas   ‘De toeschrijving (...) is door de slechte toestand niet met zekerheid te bewijzen’   Rotterdam,
Museum Boijmans Van Beuningen
1391
     
Fragment van een Laatste Oordeel zonder commentaar zonder commentaar   München,
Alte Pinakothek
1442-1448
Red square question mark.JPG    
Verzoeking van de heilige Antonius       Utrecht,
Centraal Museum
1444-1450
     
Linkerpaneel van een Tuin der lusten
      zie Tuin der lusten
      Escorial 1449-1455
     
Gevangenneming van Christus zonder commentaar     's-Hertogenbosch,
Noordbrabants Museum
1456-1462
     
Tuin der lusten zonder commentaar zonder commentaar Solid yellow.png Madrid,
Museo del Prado
1460-1466
Red-square.gif zonder commentaar  
Tuin der lusten (Parijs)       Parijs,
Comte de Pomereu
 
     
Verzoeking van de heilige Antonius zonder commentaar zonder commentaar   Madrid,
Museo del Prado
1462-1468
Red square question mark.JPG ‘Jheronimus Bosch of navolger’  
Aanbidding der Koningen (New York) ‘an especially early work by the master’     New York,
Metropolitan Museum of Art
1468-1474
     
Ecce Homo (Frankfurt) zonder commentaar zonder commentaar Solid yellow.png Frankfurt,
Städel Museum
1470-1476
Red-square.gif zonder commentaar  
Johannes de Doper in de wildernis ‘A remarkable composition, certainly by Bosch’ zonder commentaar Solid yellow.png Madrid,
Museo Lázaro Galdiano
1474-1480
Red-square.gif zonder commentaar  
Laatste Oordeel ‘has been wrongly called into doubt. Successfully cleaned [...]. All doubts seem now to have been silenced’   Solid yellow.png Wenen,
Academie van Beeldende Kunsten Wenen
1476-1482
Red-square.gif zonder commentaar  
Heilige Hiëronymus in gebed zonder commentaar zonder commentaar Solid yellow.png Gent,
Museum voor Schone Kunsten
1476-1482
Red-square.gif zonder commentaar  
Calvarie met schenker zonder commentaar zonder commentaar Solid yellow.png Brussel,
Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België
1477-1483
Red-square.gif zonder commentaar  
Doornenkroning van Christus zonder commentaar zonder commentaar Solid yellow.png Londen,
National Gallery
1479-1485
Red-square.gif zonder commentaar  
Laatste Oordeel zonder commentaar ‘Thans beschouw ik dit drieluik als een echt werk’   Brugge,
Groeningemuseum
1480-1486
  ‘Jheronimus Bosch en/of atelier’  
Visioenen uit het hiernamaals zonder commentaar zonder commentaar Solid yellow.png Venetië,
Dogepaleis
1484-1490
Red-square.gif zonder commentaar  
Narrenschip zonder commentaar zonder commentaar Solid yellow.png Parijs,
Louvre
1485-1491
Red-square.gif zonder commentaar  
Allegorie op de gulzigheid zonder commentaar zonder commentaar Solid yellow.png New Haven,
Yale University Art Gallery
[1485-1491][4]
Red-square.gif zonder commentaar  
Heremieten-drieluik zonder commentaar zonder commentaar Solid yellow.png Venetië,
Dogepaleis
1487-1493
Red-square.gif zonder commentaar  
Marskramer zonder commentaar zonder commentaar Solid yellow.png Rotterdam,
Museum Boijmans Van Beuningen
1487-1493
Red-square.gif zonder commentaar  
Dood van een vrek zonder commentaar zonder commentaar Solid yellow.png Washington,
National Gallery of Art
1488-1494
Red-square.gif zonder commentaar  
Keisnijding (Madrid) zonder commentaar zonder commentaar   Madrid,
Museo del Prado
1488-1494
Red square question mark.JPG zonder commentaar  
Aanbidding der koningen (Madrid) zonder commentaar zonder commentaar Solid yellow.png Madrid,
Museo del Prado
[ca. 1495][5]
Red-square.gif zonder commentaar  
Johannes de Evangelist op Patmos zonder commentaar zonder commentaar Solid yellow.png Berlijn,
Gemäldegalerie
1489-1495
Red-square.gif zonder commentaar  
Ecce Homo-drieluik ‘Friedländer considered the central panel an original by Bosch’     Boston,
Museum of Fine Arts
1489-1495
     
Gekruisigde martelares zonder commentaar zonder commentaar Solid yellow.png Venetië,
Dogepaleis
1491-1497
Red-square.gif zonder commentaar  
Heilige Christoforus (Rotterdam) zonder commentaar zonder commentaar Solid yellow.png Rotterdam,
Museum Boijmans Van Beuningen
1490-1496
Red-square.gif zonder commentaar  
Kruisdraging zonder commentaar zonder commentaar Solid yellow.png Madrid,
Koninklijk Paleis
1492-1498
Red-square.gif ‘Jheronimus Bosch en/of atelier’  
Aanbidding der koningen (Philadelphia) ‘a rather early work’ zonder commentaar Solid yellow.png Philadelphia,
Philadelphia Museum of Art
1493-1499
     
Maria met Kind       Privéverzameling 1494-1500
     
Verzoeking van de heilige Antonius zonder commentaar zonder commentaar Solid yellow.png Lissabon,
Museu Nacional de Arte Antiga
1495-1501
Red-square.gif zonder commentaar  
Goochelaar (Saint-Germain-en-Laye) ‘Perhaps only an old copy’ ‘ik ben geneigd het als origineel te beschouwen’   Saint-Germain-en-Laye,
Musée Municipal
1496-1502
Red square question mark.JPG ‘Jheronimus Bosch en/of atelier’  
Goochelaar (Jeruzalem)       Jeruzalem,
Israel Museum
 
     
Hy soect de byle       Mechelen,
Centrum voor Oude Kunst 't Vliegend Peert
 
     
Hooiwagen (Escorial)       Escorial 1498-1504
     
Job-drieluik zonder commentaar     Brugge,
Groeningemuseum
1501-1507
     
Verzoeking van de heilige Antonius (Kansas City)   zonder commentaar   Kansas City,
Nelson-Atkins Museum of Art
 
     
Zondvloed en hel ‘almost certainly by Bosch’ zonder commentaar Solid yellow.png Rotterdam,
Museum Boijmans Van Beuningen
1508-1514
Red-square.gif zonder commentaar  
Hooiwagen (Madrid)   ‘Men zou zich kunnen afvragen of het middenpaneel (...) geen replica is’   Madrid,
Museo del Prado
1510-1516
Red-square.gif ‘Jheronimus Boisch en/of atelier’  
Ecce Homo (Uden)       Uden,
Museum voor Religieuze Kunst
1522-1528
     
Passie-drieluik       Valencia,
Museo de Bellas Artes
1522-1528
     
Doornenkroning
      zie Passie-drieluik
zonder commentaar zonder commentaar Solid yellow.png Escorial 1527-1533
Red-square.gif    
Verzoeking van de heilige Antonius
      kopie middenpaneel Verzoeking van de heilige Antonius
      's-Hertogenbosch,
Noordbrabants Museum
1530-1536
     
Geboorte ('s-Hertogenbosch)
      zie Geboorte (Keulen)
      's-Hertogenbosch,
Noordbrabants Museum
1532-1538
     
Aanbidding der Koningen (Aken)       Aken,
Suermondt-Ludwig-Museum
1534-1540
     
Aanbidding der Koningen ('s-Hertogenbosch)       's-Hertogenbosch,
Noordbrabants Museum
1536-1542
     
Jezus onder de schriftgeleerden       Privéverzameling 1539-1545
     
Verzoeking van de heilige Antonius ‘probably an old copy’     's-Hertogenbosch,
Noordbrabants Museum
1545-1551
     
Keisnijding ('s-Hertogenbosch)       's-Hertogenbosch,
Noordbrabants Museum
1546-1552
     
Goochelaar (Californië)       Californië,
Privéverzameling
 
     
Keisnijding (Bailleul)       Bailleul,
Musée Benoît-De-Puydt
 
     
Bruiloft van Kana (Rotterdam) zonder commentaar zonder commentaar   Rotterdam,
Museum Boijmans Van Beuningen
1555-1561
Red square question mark.JPG    
Bruiloft van Kana ('s-Heerenberg)       's-Heerenberg,
Huis Bergh
 
     
Ecce Homo (Philadelphia) zonder commentaar zonder commentaar   Philadelphia,
Philadelphia Museum of Art
1557-1563
     
Ecce Homo (Indianapolis)       Indianapolis,
Indianapolis Museum of Art
 
     
Geboorte (Keulen) ‘not quite convincing as original’ ‘Het is mogelijk dat Bosch het paneel onvoltooid achterliet, en dat een andere hand de achtergrond links heeft aangevuld’   Keulen,
Wallraf-Richartz-Museum
1562-1568
Red square question mark.JPG    
Geboorte (Brussel)       Brussel,
Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België
     
Gevecht tussen Carnaval en Vasten (Utrecht)       Utrecht,
Museum Catharijneconvent
1580-1586
     
Aanbidding der Koningen
      zie Aanbidding der Koningen (Madrid)
      Amsterdam,
Rijksmuseum Amsterdam
1607-1613
     
Aanbidding der koningen (Anderlecht) ‘an original, in a poor state of preservation’ ‘geïnspireerd op de Epifanie in het Prado’   Anderlecht,
Erasmushuis
 
     
Aanbidding der Koningen (drieluik, ’s-Hertogenbosch)       's-Hertogenbosch,
Noordbrabants Museum
Ca. 1510-1520
     
Twee fragmenten van een Aanbidding der koningen
      zie Aanbidding der Koningen (drieluik, ’s-Hertogenbosch)
‘presumably an original’ ‘De slechte staat van beide fragmenten bemoeilijkt een definitief oordeel’   Philadelphia,
Philadelphia Museum of Art
 
     
Aanbidding der koningen ‘In part excellent and worthy of the master, in other parts slack and soft in an incompatible way. Possibly a felicitous imitation’.     Onbekend  
     
Christus voor Pilatus ('s-Hertogenbosch) zonder commentaar     's-Hertogenbosch,
Noordbrabants Museum
 
     
Christus voor Pilatus (Princeton)
      zie Christus voor Pilatus ('s-Hertogenbosch)
zonder commentaar zonder commentaar   Princeton,
Princeton University Art Museum
 
     
Antonius met monsters Green.PNG     's-Hertogenbosch,
privéverzameling
 
     
Verzoeking van de heilige Antonius Green.PNG     Ottawa,
National Gallery of Canada
 
     
Verzoeking van de heilige Antonius Green.PNG     Berlijn,
Gemäldegalerie
 
     
Kruisdraging (Neuilly)
      zie Kruisdraging (Wenen)
zonder commentaar     Neuilly,
privéverzameling
 
     
Kruisdraging       Antwerpen,
Museum Fritz Mayer van den Bergh
1500-1600
     
Christus daalt af in het voorgeborchte van de hel zonder commentaar     New York,
Metropolitan Museum of Art
 
     
Heilige Christoforus (Winterthur) zonder commentaar     Winterthur,
Sammlung Oskar Reinhart 'am Römerholz'
 
     
Zeven hoofdzonden zonder commentaar zonder commentaar Solid yellow.png Madrid,
Museo del Prado
n.v.t.[5]
Red-square.gif ‘Jheronimus Bosch of navolger’  
Gevecht tussen Carnaval en Vasten ('s-Hertogenbosch) ‘Probably an original’     's-Hertogenbosch,
Noordbrabants Museum
 
     
Kruisdraging zonder commentaar zonder commentaar Solid yellow.png Gent,
Museum voor Schone Kunsten
n.v.t.[5]
Red-square.gif ‘Jheronimus Bosch of navolger’  
Kruisdraging (Wenen) zonder commentaar zonder commentaar Solid yellow.png Wenen,
Kunsthistorisches Museum
n.v.t.[5]
Red-square.gif zonder commentaar  
De Tuin van Eden zonder commentaar     Chicago,
Art Institute of Chicago
 
     
Twee fragmenten van een Aanbidding der koningen zonder commentaar     Onbekend  
     
De zeven hoofdzonden in een wereldbol zonder commentaar     Genève
Fine Arts Foundation
 
     
Paradijs en hel   zonder commentaar   New York,
privéverzameling
 
     
Fragment van een vrouwenkop   zonder commentaar   Rotterdam,
Museum Boijmans Van Beuningen
 
  ‘Jheronimus Bosch (?)’  
Ecce Homo   zonder commentaar   Zwitserland,
privéverzameling
 
     
Verzoeking van de heilige Antonius   zonder commentaar   Norfolk,
Chrysler Museum of Art
 
     
Heilige Christoforus (Madrid)   zonder commentaar   Madrid,
privéverzameling
 
     
Heilige Jacobus zonder commentaar     Valenciennes,
Musée des Beaux-Arts de Valenciennes