Obelisk (bouwkunst)

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Obelisk van Luxor op de Place de la Concorde te Parijs.
Naald van Cleopatra, een Egyptische obelisk op de oever van de Theems in Londen

Een obelisk is een gedenknaald. Het gaat om een vierkante, naar boven toe iets dunner wordende zuil of kolom, met een piramidevormige stompe punt, meestal van graniet gemaakt. Zuilen uit de oudheid zijn vaak monolieten, maar moderne obelisken worden meestal van meer stenen gemaakt en kunnen ook ruimten bevatten aan de binnenkant. De grootste obelisk uit de oudheid is tot stand gekomen onder farao Thoetmosis IV rond 1400 v.Chr. De 32 meter hoge en 455 ton zware monoliet staat nu bij de Sint-Jan van Lateranen in Rome.

Ook buiten Egypte zijn tussen 1000 v.Chr. en 1000 n.Chr. oorspronkelijke obelisken gebouwd, onder andere in Assyrië, het koninkrijk Aksum, het Romeinse Keizerrijk (waaronder de Caesarea Obelisk bij Binjamiena in Israël) en het Byzantijnse Keizerrijk.

De obelisk in Oud-Egypte[bewerken]

De Egyptische obelisken werden in het Egyptisch techen genoemd. Er zijn over de hele wereld ongeveer dertig van bewaard gebleven, waarvan acht in Egypte. Ze werden, vaak in paren, bij de ingang van een tempel gezet. Het waren de opvolgers van de Benbenstenen. De obelisk is een symbool van de zonnegod Ra. Onder de kortdurende theologische revolutie van Echnaton werd de obelisk als een versteende zonnestraal gezien. Mogelijk is er een verband met natuurlijke fenomenen als lichtzuilen of zodiakaal licht.

Het is een wijd verspreide misvatting dat de obelisken van de Egyptenaren dienden als zonnewijzer. Wel werden obelisken later als puntzonnewijzer neergezet, bijvoorbeeld door de Romeinse keizer Augustus in zijn Horologium in Rome en de obelisk op de Place de la Concorde in Parijs.

De gedenknaalden werden voor een pyloon van een tempel geplaatst, meestal paarsgewijs. De obelisk werd meestal gemaakt van roze graniet, afkomstig uit de steengroeve van Aswan. Op de steen staan Egyptische hiërogliefen, ze bevatten de volledige koningstitulatuur van een regerende farao. De top van de obelisk was verguld.

Historie van de Egyptische obelisken[bewerken]

De oudst bekende obelisk die is teruggevonden is die van Senoeseret I uit de 12e Dynastie van Egypte. Hij staat nog steeds op zijn oorspronkelijke plaats in Heliopolis. De meeste zijn gemaakt in het Nieuwe Rijk. Twee obelisken van de late tijd staan in het British museum te Londen.

De eerste exportgolf van obelisken vond plaats in de Romeinse keizertijd. Uit Egypte werden er enkele naar Rome of Byzantium verscheept. Een tweede verplaatsing dateert uit de 19e eeuw waarbij de steden Londen, New York en Parijs de Naald van Cleopatra ontvingen. In Rome staan diverse obelisken (zie Obelisken van Rome).

Er zijn meer obelisken in het buitenland dan in Egypte zelf.

Overzicht van Egyptische obelisken[bewerken]

Onderstaande tabel laat de gegevens zien van staande obelisken in Egypte en andere landen.

Land Locatie Farao Afbeelding
Egypte Tempelcomplex van Karnak Thoetmoses I Flickr - Michael Cavén - Obelisk in Luxor.jpg
Egypte Luxor tempel Ramses II Luxor temple34.JPG
Egypte Tempelcomplex van Karnak Hatsjepsoet Karnak Obelisk (2347899738).jpg
Egypte Heliopolis, Caïro Senoeseret I Heliopolis200501.JPG
Egypte Luxor museum Ramses III
Egypte Gezira eiland, Caïro Ramses II Obelisque Ramses II Tanis 02.jpg
Egypte Luchthaven van Caïro Ramses II Obelisk of Ramses II. @ Cairo Int. Airport.jpg
Egypte Tempelcomplex van Karnak Seti II Karnak Temple, Luxor, Egypt (2505640386).jpg
Frankrijk Place de la Concorde Ramses II Défilé aérien du 14-Juillet, vu du pied de l'Obélisque (2).JPG
Israël Hippodroom van Herodes, Caesarea Maritima Onbekend תמונה 1175.jpg
Italië Rome, Piazza di San Giovanni in Laterano Thoetmoses III, Thoetmoses IV Obelisk-Lateran.jpg
Vaticaanstad Plein van Sint-Pieter Onbekend Vatican Piazza San Pietro Obelisk slim.jpg
Italië Rome, Piazza del Popolo Seti I, Ramses II Obelisk-popolo.jpg
Italië Rome, Piazza di Montecitorio Psammetichus II SolareObelisk cropped.jpg
Italië Rome, Piazza della Rotonda Ramses II Obelisk in piazza della rotonda rome arp.jpg
Italië Rome, Santa Maria sopra Minerva Apriës Bernini-Elefant.jpg
Italië Rome, Thermen van Diocletianus Ramses II Dogali-obelisk.jpg
Italië Rome, Villa Celimontana Ramses II Villa Celimontana Obelisk.JPG
Italië Sicillië, Catania Onbekend
Italië Benevento Onbekend
Italië Florance, Boboli-tuinen Ramses II Boboli Gardens Obelisk.jpg
Italië Urbino Onbekend Urbino 01 005.JPG
Polen Poznań, archeologisch museum als leen Ramses II
Turkije Hippodroom van Constantinopel Thoetmoses III Hippodrome Constantinople 2007 007.jpg
Verenigd Koninkrijk Londen, Victoria Embankment Thoetmoses III Cleopatras.needle.from.thames.london.arp.jpg
Verenigd Koninkrijk Durham, Universiteit Amenhotep II
Verenigd Koninkrijk Dorset Ptolemaeus IX Geograph-1789450-by-Eugene-Birchall.jpg
Verenigd Koninkrijk Londen, British museum Nectanebo II Nectanebo II obelisk.jpg
Verenigde Staten New York, Central Park Thoetmoses III Cleopatra's Needle-2.jpg

Obelisken buiten Egypte[bewerken]

In de 18e en 19e eeuw zijn er onder andere in Vaals, Rijswijk, Brussel en Washington nieuwe obelisken opgericht.

Zie ook[bewerken]

Literatuur[bewerken]

Wirsching, Armin, Obelisken transportieren und aufrichten in Aegypten und in Rom, Norderstedt 2nd. ed. 2010, ISBN 978-3-8334-8513-8