Polykleitos de Oudere

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
"Apollo", Romeinse kopie naar origineel van Polykleitos, collectie Louvre
De "Diadúmenos" van Polykleitos (kopie in het Nationaal Museum te Athene)

Polykleitos de Oudere (Grieks: Πολύκλειτος, Polýkleitos) (Latijn Polycletus Senior) was een Grieks beeldhouwer uit de 5e eeuw v.Chr.

Hij werd geboren te Argos en was net als zijn vakgenoten Phidias en Myron een leerling van Ageladas van Argos. In de Klassieke Oudheid werd hij gezien als een van de grote beeldhouwers van de klassieke periode, de gelijke van Phidias. Hij geldt als de stichter van de School van Argos, en is de meest getalenteerde vertegenwoordiger van de Peloponnesische traditie in de tweede helft van de 5e eeuw v.Chr. Zijn werk werd niet beïnvloed door dat van Phidias en de Attische School.

Polykleitos is ook de auteur van een verloren gegaan werk over beeldhouwkunst, de Kanoon (Canon = "richtsnoer"), waarin onder meer de ideale, wiskundige verhoudingen worden aangegeven. Hij wordt gezien als de uitvinder van de contrapost-houding van een beeld. Er wordt vermeld dat hij een ideaal bronzen beeld goot als voorbeeld van zijn ideeën over symmetrie en ritmiek.

Mogelijk was hij de vader van Polykleitos de Jongere, een begaafd architect, al wordt de identiteit van deze laatste soms in twijfel getrokken. Deze zou het theater de “Tholos” in Epidauros hebben ontworpen.

Afbeeldingen van sporters[bewerken]

Polykleitos de oudere was ofwel afkomstig van Argos of van Sycion, twee naburige steden in het noordoosten van de Peloponnesos. Hij was een van de meest bekende Griekse klassieke beeldhouwers uit de 5e eeuw en leerling van Ageladas. Men kan hem best situeren als klassiek kunstenaar, die zich qua stijl, in de overgang bevindt van de strakke vormen van de Egyptische kunst en de latere Hellenistische kunst. Hij werkte voornamelijk met brons. Hij werd door Plinius in één adem genoemd met zijn rivaal en medestudent Myron en Plato associeerde hem dan weer met Phidias. Deze beeldde meestal goden en godsfiguren af waar Polykleitos meestal de atletische mens als voorbeeld voor zijn werk nam. Maar zoals Phidias werkte hij ook met “chryselephantine” (goud en ivoor ) bij het maken van het beeld van de godin Hera voor de tempel Heraion in Argos. Dit was zo bekend dat er wel negen oude teksten zijn die het vermelden en het hoofd verschijnt ook op oude munten afkomstig van Argos. Polykleitos was ook oprichter van de school van Argos. Voor het eerst werd er een school opgericht waar de klassieke beeldhouwkunst bloeide en die drie generaties lang zou blijven bestaan van ca. 430-350 v.C. Polykleitos beïnvloedt dan ook heel wat van zijn opvolgers waaronder vnl. Skopas en Lysippos. De originele werken zijn allen verloren gegaan. We kennen ze dus enkel door Romeinse en Hellenistische kopieën, die in de meest gerenommeerde musea van de wereld te bezichtigen zijn. Deze kopieën zijn weliswaar in marmer vervaardigd en niet in brons, zoals dat oorspronkelijk wel het geval was bij Polykleitos.

In 708 v.C. werd op de Olympische Spelen de pentatlon of vijfkamp ingevoerd. Deze bestond uit een combinatie van discuswerpen, speerwerpen, hardlopen, worstelen en verspringen. De vijf wedstrijden werden in één namiddag gehouden. De Grieken bewonderden vooral de lichamen van de pentatlonatleten, omdat zij de ideale combinatie vormden van kracht, grootte, schoonheid en snelheid. Vandaar dat zij dan ook dienden als inspiratiebron voor de klassieke beeldhouwers, bijvoorbeeld de discuswerper van Myron en de speerdrager van Polykleitos.

Brons[bewerken]

De speerdrager of Doruphoros is een van de bekendste bronzen naakten van Polykleitos. Het vormde een deel van een wel zeer bijzonder project, nl. de illustratie van de theorie van Polykleitos over de schoonheid van het menselijk lichaam, zijn “canon” . Zowel dit ongeveer 2m hoge beeld, als de tekst die hij erbij schreef worden “canon” genoemd. Sommigen spreken over een boek, anderen over een pamflet waarin hij de systematische uitwerking neerschrijft voor de opbouw van een beeld. De “canon” was ontworpen voor universeel gebruik, zowel voor de afbeelding van atleten, goden of helden. Hij zou er voorschriften in formuleren om via mathematische berekeningen tot de ideale verhoudingen van het menselijk lichaam te komen. Polykleitos was een echte perfectionist. Aan elk bronzen werk gaat een vorm in klei vooraf. Zo wordt er in de oude teksten verwezen naar het feit dat Polykleitos het vormen van de klei rond de vingernagel het moeilijkste vond, want de afgewerkte bronzen vorm moest nadien dan ook absoluut scherp omlijnd zijn. Zijn hele denken over de proporties en de onderling meetbare delen van het menselijk lichaam, begon bij Polykleitos nl. bij de vinger. Maar ook het ritme was belangrijk. Zijn “contraposto” is de afwisseling via tegenstelling van rustgevende en dragende delen. Antithese is heel belangrijk in het Griekse denken. Filosofen gebruikten deze systemen van tegengestelden. Interessant is, dat ook Polykleitos drie van deze principes in zijn werk gebruikte: links/rechts, rust/beweging, recht/gebogen. Het resultaat is een rustige en harmonieuze uitdrukking. De Doryphoros is hiervan het mooiste voorbeeld. Het hele gewicht van de compositie steunt op één been (steunbeen genoemd in de contraposto-houding). Maar de afbeelding van de Doryphoros toont dat niet enkel de verdeling van het gewicht belangrijk is. De essentie van Polykleitos zijn compositie is eerder een afgemeten mengeling van gewichtsverdeling t.o.v. een vrije en natuurlijke houding. Dit was volledig nieuw voor deze tijd alsook de totaalvisie van absolute schoonheid. De Doryphoros zal lange tijd het prototype van het mannelijke standbeeld blijven. Zijn houding is een combinatie van rust en beweging, zijn fysieke proporties die van mager en corpulent, zijn leeftijd tussen jong en volwassen. De intentie van Polykleitos was om een werk van absolute perfectie te creëren gebaseerd op onwrikbare regels die anderen moesten en ook zouden volgen als een wet.

Rivaliteit[bewerken]

In zijn tijd had Polykleitos ook rivalen. Rond 360 v.C. publiceerde Euphranor een alternatieve “canon”. Symmetrie was de leidraad en zorgde ervoor dat het lichaam te smal werd en de ledematen te lang. Sommige bronnen beweren dat de Doryphoros Achilles zou voorstellen en dat de speer een heroïsch wapen zou zijn, zwaarder dan zijn sportieve tegenhanger. Achilles zou de enige zijn die dit wapen zou kunnen hanteren. Dit betekent dat de inspiratie voor de fysiek van het beeld, zowel uit de krijgs- als uit de sportwereld zou kunnen komen. Een kopie van het beeld is te zien in het Nationaal Museum van Napels.

Een bijna even belangrijk werk, dat eveneens aan Polykleitos toegeschreven wordt, is de Diadoumenos uit Delos. Zowel de Doryphoros als de Diadoumenos worden rond 440 v.C.-420 v.C. gesitueerd. Het is de afbeelding van een jonge atleet met haarband, net voor zijn lauwering. Opnieuw wordt door Polykleitos de contraposto-houding toegepast en steunt het hele beeld op één been nl. het rechter been, net als bij de Doryphoros. Ook hier beweren sommige bronnen dat het beeld een afbeelding van Apollo zou zijn met een pijlenkoker naast zich, maar toch blijft de visie van een atletisch figuur meer waarschijnlijk. De Romeinse marmeren kopie van het Griekse bronzen beeld is te zien in het Nationaal Museum van Athene.

Sommigen beweren dat de Doryphoros zijn meest bekende werk is, anderen verkiezen eerder het enorme beeld van Hera, dat Polykleitos maakte voor de tempel Heraion. De volledige tempel wordt beschreven door Pausanias, terwijl Strabo de Hera vergelijkt met het “chryselephantine” werk van Phidias. Het beeld zit op een troon, is zeer groot en is gemaakt van goud en ivoor. Ze draagt een kroon en in één hand houdt ze een granaatappel vast, in de andere een scepter. De oude houten tempel brandde ooit af in 423 v.C. en werd opnieuw opgebouwd rond 400 v.C. Indien de Hera aan Polykleitos toegeschreven wordt, dan betekent dit dat hij werkzaam is geweest tot het einde van die eeuw. De Hera wordt ook wel eens vergeleken met het beeld van Zeus gemaakt door Phidias, maar de versie van Polykleitos zou meer vakmanschap vertonen.

Plinius schrijft over de rivaliteit tussen Phidias en andere beeldhouwers uit Ephesos. Dit wordt door andere bronnen betwist, maar wat toch algemeen aanvaard wordt is dat er wedstrijden plaatsvonden in de 5e eeuw v.C. Zo zijn er drie types van amazonebeelden bewaard gebleven, de “Sosikles”, de “Matrei” en de “Sciarra” Amazones. Zij zouden zijn gemaakt in het kader van zo’n wedstrijd. Eén ervan wordt aan Polykleitos toegeschreven nl. de ”Sosikles” Amazone. Het beeld bevat alle elementen van de contraposto van Polykleitos. De aandacht wordt nog eens extra gevestigd op de wonde onder haar rechter rib. In het aangezicht van de Amazone zijn volledig dezelfde details en karakteristieken terug te vinden als in de Doryphoros. De “Sciarra” Amazone , wordt eerder aan Kresilas toegeschreven en ziet er heel anders uit. Het contraposto-principe wordt niet toegepast, de houding is ook anders en het geheel straalt voornamelijk pathos uit. Het schijnt dan ook het beeld van Polykleitos te zijn dat de tempel van Artemis te Ephesos zou verfraaien, waardoor men vermoedt dat hij de wedstrijd won. De afwerking van de tempel, na 120 jaar (rond ca. 430 v.C.) scheen een voldoende belangrijke gebeurtenis om zo’n wedstrijd in te richten. Ook het beeld van de “Westmacott-atleet”, wordt aan Polykleitos toegeschreven. In de oude litteratuur is het Pausanias die het bronzen beeld van Kyniskos (Westmacott-atleet) zag op de Olympia. Het werk is verloren gegaan, maar de basis met inscripties bleef bewaard en de insnijdingen er bovenop corresponderen juist met de positie van de voeten van het beeld. Van de “Sosikles”Amazone ,de Doryphoros en de Westmacott-atleet zijn sporen gevonden tussen de resten te Baiae bij Napels, in een werkplaats van een kopiïst.

Werken[bewerken]

Zijn oudste werk valt te dateren na 452 v.Chr., en zijn jongste werk, een Spartaans herdenkingsmonument voor Aegospotami uit 405. Polykleitos specialiseerde zich in standbeelden voor Olympische overwinnaars, en te Olympia werden inderdaad drie gesigneerde voetstukken van zulke beelden teruggevonden. Polykleitos' originele werken zijn alle verloren gegaan, maar er bestaat een grote hoeveelheid Hellenistische en Romeinse kopieën, waaruit blijkt hoe groot zijn populariteit wel was, ook na zijn dood.

  • De beste bewaarde kopie is de beroemde Diadúmenos (voor het origineel daarvan kreeg hij ooit honderd talenten in zilver uitbetaald!), gevonden in Delos , maar nu bewaard in het Nationaal Museum van Athene. Het beeld is een laat-Hellenistische kopie en stelt een atleet voor die zichzelf een hoofdband ombindt.
  • Zijn Dorýphoros ("Lansdrager") is bewaard in een tamelijk goede Romeinse kopie, gevonden in Pompeï, maar nu in het Nationaal Museum van Napels.
  • De zogenaamde "Westmacott-atleet", een Romeinse kopie in het British Museum te Londen, zou het type bewaren van zijn zegemonument voor de Olympische overwinnaar Cyniscus.
  • Een kopie van een Amazone, thans in Berlijn, zou de stijl van Polykleitos weergeven: een beschrijving van het origineel bleef immers bewaard.

Polykleitos werkte vooral met brons, maar hij vervaardigde onder meer ook het gigantische beeld van de godin Hera voor haar heiligdom te Argos, dat helaas verloren is gegaan, in chryselephantine: goud-en-ivoor op een houten kern.

Werken die met een grote waarschijnlijkheid aan Polykleitos worden toegeschreven [1][bewerken]

Goden en helden[bewerken]

  • Hera in het Argive Heraion
  • Hermes, later in Lysimacheia
  • Heracles, later in Rome
  • Heracles en de Hydra
  • Amazone in Efeze

Andere[bewerken]

  • Doryphoros
  • Diadoumenos
  • Apoxyomenos
  • De jonge bokser Kyniscos van Mantinea, in Olympia
  • De vijfkamper Pythokles van Elis, in Olympia, later in Rome
  • Naakte jongeling , op bikkel stappend (Kairos)
  • Twee naakte jongens die bikkelen
  • Bevelhebber die wapenen opneemt
  • Twee manddragers, gestolen in Sicilië
  • Artemon
Bronnen, noten en/of referenties
  1. cf. Stewart A. “Greek Sculpture”