Almanak

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Noorse almanak uit 1644
Amerikaanse reclame-almanak uit 1886

Een almanak is een jaarlijkse publicatie met steeds terugkerende informatie op bepaalde gebieden, deels geordend volgens de kalender.

Geschiedenis[bewerken]

In algemene almanakken kunnen astronomische gegevens gecombineerd worden met gegevens als de tijden van zonsopgang, zonsondergang, volle maan, getijden, maar ook dienstregelingen en openingstijden van overheidsinstellingen, feestdagen, posttarieven en weersvoorspellingen. Vanouds maken van almanakken ook andere elementen deel uit, zoals astrologische beschouwingen, kronieken, proza of poëzie ter ontspanning of simpelweg moppen.

In veel plaatsen werden al sinds de 16e eeuw almanakken uitgegeven. De nog steeds verschijnende Enkhuizer Almanak en Deventer Almanak bestaan al meer dan vier eeuwen. In de 19e eeuw beleefden almanakken een hoogconjunctuur. Ze werden aan de deur en op straat uitgevent. Er zijn ook veel gespecialiseerde jaarboekenreeksen, zoals studie- en studentenalmanakken, literaire jaarboeken, de officiële, nog bestaande Staatsalmanak en reclame-almanakken, waarvan vooral in het buitenland veel opmerkelijke voorbeelden bestaan. Er bestonden tot aan de Tweede Wereldoorlog ook hofalmanakken, almanakken van bestuursorganen, diplomaten, provinciale almanakken en gemeentelijke almanakken.

Omdat een almanak gebruiksdrukwerk voor iedereen is, zijn er van de vroegste maar weinig exemplaren bewaard gebleven, net als er bijvoorbeeld weinig oude telefoongidsen zijn. Een van de oudst bekende is de Deventer almanak van 1595 die in het Behouden Huys gevonden werd.

Etymologie[bewerken]

Het woord 'Almanak' wordt algemeen beschouwd als van (Spaans-)Arabische oorsprong, en zou komen van al Manah = de zonnewijzer. Het is later 'kalender' gaan betekenen, eerst in de betekenis als van een opeenvolging van dagen, dan als een reeks bijzondere dagen, zoals heiligendagen, langere perioden zoals jaargetijden, en jaarlijkse gebeurtenissen, zoals jaarmarkten en de bijbehorende (meteorologische) informatie, en werd daardoor meer en meer een naslagwerk.

Er is echter een theorie die, bij het ontbreken van verwantschap met enig ander Arabisch woord, stelt dat de Arabieren het aan het Laat-Griekse woord voor 'kalender' ontleenden: almenichakion en dat de wortels uit een duister Koptisch verleden stammen. Het stukje 'man' in 'al-man-ak', zou verwant zijn aan 'maan' of 'maand'.

Enkele almanakken[bewerken]

Almanakberekenaars[bewerken]

Tentoonstellingen[bewerken]

  • 1997 Een handdruk van de tijd, Provinciale Bibliotheek Leeuwarden, Historisch Museum Deventer en Prinsenhof Delft
  • 1999 Met de tijd mee, Schielandshuis Rotterdam
  • 2000 Tijdgebonden: Almanakken en Kalenders, Koninklijke Bibliotheek Den Haag[2]
Bronnen, noten en/of referenties

Literatuur

  • Jeroen Salman, Populair drukwerk in de Gouden Eeuw, uitgeverij Waanders Zwolle
  • Jeroen Salman, Een handdruk van de tijd, uitgeverij Waanders Zwolle