Baba Jaga

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Baba Jaga in een illustratie van Ivan Bilibin
De hut op kippenpoten
Baba Jaga
Rode Zon

Baba Jaga (Tsjechisch, Slowaaks, Pools: Baba Jaga; Sloveens: Jaga Baba; Macedonisch: Баба Рога, Russisch: Бáба-Ягá, Bulgaars: Баба Яга, Oekraïens: Баба Яґа, Servisch: Baba Roga) is in de Slavische mythologie een soort heks. Zij is de wilde vrouw, de donkere dame en meesteres der magie. Ze wordt ook gezien als een bosgeest, aan het hoofd van scharen geesten.

Kenmerken[bewerken]

Baba wordt uitgebeeld als een heks die door de lucht vliegt in een mortier waarbij ze de stamper als roer gebruikt en de sporen die ze achterlaat met een bezem van zilverberkenhout uitveegt. Haar hut staat op kippenpoten en kan daarmee ronddraaien en dansen. Haar tuinhek is gemaakt van menselijke beenderen met schedels er bovenop. Het sleutelgat van haar voordeur is een mond met scherpe tanden. In een legende zorgt een toverspreuk ervoor dat het huis stil blijft staan en de deur onthult: "Keer je rug naar het bos, je voorkant naar mij".

Volgens sommige versies van de legende wordt Baba Jaga elke keer dat haar een vraag wordt gesteld een jaar ouder. Hierdoor wordt ze vaak afgebeeld als een norse oude vrouw. Ze is gefrustreerd en boos omdat haar zoveel vragen worden gesteld. Haar enige manier om weer jonger te worden is het drinken van speciale thee die ze van blauwe rozen maakt. Helden die haar blauwe rozen als cadeau schenken mogen een wens doen als beloning voor de hulp.

In enkele verhalen leeft Baba Jaga samen met twee zussen die dezelfde naam hebben. Baba Jaga is dan onderdeel van de triade maagd, moeder en oude vrouw. Baba Jaga staat dan voor de dood en wedergeboorte. Als één van de zussen sterft door het zwaard of door vuur, besprenkelen de anderen haar met het water van de dood. De wonden genezen dan. Baba Jaga is hoeder van het water van het leven en van de dood. Na de kerstening veranderde het beeld van Baba Jaga. Ze kreeg een bezem en een zwarte kat en werd in verband gebracht met de duivel. Soms wordt ze gezien als grootmoeder van de duivel. Baba Jaga lijkt oppervlakkig op de heksen uit West-Europese sprookjes, zoals die in Hans en Grietje. Baba Jaga zou de moeder van Kosjtsjei de Onsterfelijke zijn.

Drie ruiters dienen Baba Jaga: een witte, een rode en een zwarte. Ze noemt hen "mijn Lichte Ochtendgloren, mijn Rode Zon" en "mijn Donkere Nacht".

Verhalen[bewerken]

In één sprookje wordt een jong meisje, Vasilisa, voor een boodschap naar Baba Jaga gestuurd, die haar tot slaaf maakt. De dienaren van de heks - een kat, een hond, een poort en een boom - helpen Vasilisa uiteindelijk te ontsnappen omdat ze vriendelijk tegen hen is geweest. Uiteindelijk wordt Baba Jaga in een kraai omgetoverd.

In een andere versie van dit verhaal, opgetekend door Aleksandr Afanasjev (Narodnye roesskije skazki, deel 4, 1862), moet Vasilisa drie onmogelijke taken volbrengen. Dit lukt haar met behulp van een magische pop die haar moeder haar gegeven heeft.

In een ander verhaal leeft een jongeman samen met een mus en een kat. De dieren waarschuwen de jongeman geen geluid te maken als Baba Jaga in hun huis binnentreedt en gaan samen het bos in. Als ze binnenkomt, is de jongen stil. Maar als Baba Jaga een lepel meeneemt, schreeuwt de jongeman toch. De jongen wordt meegenomen, maar wordt door de kat en de mus bevrijdt. Dit gebeurt de volgende dag opnieuw. Op de derde dag horen zijn vrienden zijn hulpgeroep niet. De oudste dochter van Baba Jaga moet de jongeman roosteren, maar hij doet alsof hij niet snapt wat er gebeuren moet. De oudste dochter doet voor hoe je in de pan gaat liggen en wordt zelf de oven in geduwd. Ook de tweede en jongste dochter worden op deze manier geroosterd. Baba Jaga begrijpt dat ze deze jongeman zelf moet roosteren, maar trapt zelf ook in de eenvoudige list.

Trivia[bewerken]

  • In de meeste Slavische talen beduidt het woord baba zoiets als opoe, de benaming voor een oudere volksvrouw. In het Bulgaars betekent het grootmoeder (vergelijk het Russische verkleinwoord baboesjka).
  • Een van de delen van Modest Moessorgski's muziekstuk "Schilderijen van een tentoonstelling", De hut op kippenpoten, gaat over een schilderij van de hut van Baba Jaga.

Afbeeldingen[bewerken]

Zie ook[bewerken]


Bronnen, noten en/of referenties
  • Mythen & sagen, een geïllustreerd overzicht van 's werelds mooiste vertellingen, Tony Allan, ISBN 978-90-5764-533-4