Commodus

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie

Ga naar: navigatie, zoeken
Commodus
161 - 192

Tijdvak Antonijnse huis
Marcus Aurelius 177-192 Pertinax
Staatsvorm principaat
Medekeizer Marcus Aurelius (177-180)
Caesar onder Marcus Aurelius (166-177, waarvan 166-169 met Annius Verus)
Persoonlijke gegevens
Naam bij geboorte Lucius Aelius Aurelius Commodus
Naam als keizer Marcus Aurelius Commodus Antoninus, na 191 Aelius Aurelius Commodus
Zoon van Marcus Aurelius en Faustina de Jongere
Gehuwd met Crispina
Broer van o.a. Annius Verus
Portaal Romeinse Rijk - Keizers van Rome

Marcus Aurelius Commodus Antoninus, kortweg Commodus genoemd, (31 augustus 161 – 31 december 192) was keizer van Rome van 177 tot 192, waarvan de eerste drie jaar medekeizer van zijn vader, Marcus Aurelius. De klassieke, mogelijk partijdige geschiedschrijving van de Historia Augusta - in dit artikel gevolgd - beschouwt hem als een van de slechtste keizers van het Romeinse Rijk. In ieder geval viel Commodus slecht bij de Romeinse Senaat. Via zijn vader was hij lid van de belangrijke Romeinse gens Aurelia.

Inhoud

[bewerken] Jeugd

Belangrijkste leden van de Gens Aurelia

Lucius Aurelius Commodus, kortweg Commodus, was het negende kind en enige overlevende zoon van Marcus Aurelius en Faustina en werd geboren in Lanuvium in augustus 161. Vanaf zijn prilste jeugd zorgde zijn vader voor de best mogelijke opleiding. De beroemde arts Claudius Galenus had hem als patiënt. Hij kreeg de titel Caesar op zijn vijfde, wat betekent dat hij vanaf dat moment officieel de opvolger van Marcus Aurelius was. Daarmee week Marcus Aurelius dus voor het eerst sinds vijf generaties af van de traditie om een geadopteerde zoon als opvolger te benoemen (zie Adoptiefkeizers).

Op zijn tiende kreeg Commodus de titel Germanicus en op zijn veertiende werd hij princeps iuventutis. In 175 vertrok hij met zijn vader oostwaarts. Een jaar later keerde hij in triomf terug en ontving hij de titel imperator.

Kop van jonge Commodus, Römisch-Germanisches Museum, Keulen.
Commodus' buste in het Kunsthistorisches Museum, Wenen. Volgens Herodianus [1] was Commodus trots op zijn knappe uiterlijk met van nature blond en krullend haar.

[bewerken] Zijn begin als keizer

In 177 kreeg hij de titel Augustus en wordt hij daarmee medekeizer van zijn vader. In datzelfde jaar trouwde hij met Crispina. Na de dood van zijn vader in 180 kreeg Commodus de volledige macht als keizer. Zijn officiële naam werd Marcus Aurelius Antoninus Commodus, maar deze naam wordt later weer veranderd. Vanaf 180 deed hij zijn best om de vrede terug te brengen en beëindigde de expansie van het rijk, ingezet door zijn voorgangers. Hij sloot vrede met Germanië en keerde snel terug naar Rome waar hij zijn vader eerde met de titel 'Divus' (=vergoddelijkte).

[bewerken] Complot

Volgens de derde- en vierde-eeuwse geschiedschrijvers Cassius Dio, Herodianus en de anonieme auteur van de Historia Augusta bleek de nieuwe keizer de kwaliteiten van zijn vader als leider nu totaal te ontberen. Hij zou veel vijanden hebben gemaakt door slechte vriendjespolitiek en keuze van verkeerde adviseurs. Zijn zuster Lucilla en zijn vrouw Crispina, die oorspronkelijk niet met elkaar konden opschieten, legden hun geschillen bij en raakten in 183 betrokken bij een complot van een groep senatoren om Commodus uit de weg te ruimen. De zaak lekte echter uit en Lucilla werd verbannen en geëxecuteerd. Commodus' vijandschap met de senaat werd openlijk en grimmig en zijn autocratische regering zou steeds corrupter zijn geworden. In hetzelfde jaar beschuldigde de keizer zijn vrouw Crispina van overspel en liet haar executeren. Volgens de Romeinse geschiedschrijving zou deze beschuldiging van een man komen die zelf zo overspelig was dat verhaald wordt dat hij er een harem van 300 vrouwen en evenveel mannen op na hield.

We moeten er echter voor waken de woorden van deze historici voetstoots aan te nemen. Neutrale geschiedschrijving bestond nog niet, er werd altijd een bepaalde partij of een doel mee gediend.

Commodus' regime zou het keizerrijk hebben geteisterd en overal begonnen protesten uit te breken, ook onder de troepen. Verscheidene moordaanslagen mislukten. De corruptie veroorzaakte zelfs een hongersnood en bracht Rome op de rand van een burgeroorlog. Bovendien brak een pestepidemie uit die zich over heel Italië uitbreidde.

Commodus als Hercules. Bronzen standbeeld, Musei Capitolini, Rome

[bewerken] Terreur

In de loop van de jaren zou de waanzin van Commodus zich steeds duidelijker hebben gemanifesteerd. Hij zou buitengewoon wreed zijn geweest en om de geringste verdenkingen executies hebben verordonneerd. Zijn terreurregime zou niet onder hebben gedaan voor de regeringen van Caligula, Nero (en Domitianus) en hij zou niet alleen door de senaat, maar ook door de bevolking worden gehaat. Zelfs zijn naaste adviseurs zouden niet veilig zijn geweest.

[bewerken] Grootheidswaan

Zijn aandacht voor staatszaken werd nog minder dan het in het begin al het geval was en hij hield zich steeds meer bezig met zijn hobby's: de jacht en gladiatorspelen. Tot grote afschuw van de senaat trad hij zelf ook op als gladiator in het circus. Zijn grootheidswaan was grenzeloos. Hij liet zichzelf identificeren en aanspreken met Hercules en hernoemde alle maanden van het jaar naar zijn eigen namen en titels in volgorde: Aelius, Aurelius, Commodus, Augustus, Herculeus, Romanus, Exsuperatorius, Amazonius, Invictus, Felix, Pius. Vooral de naam 'Amazonius', zijn titel als gladiator, schoot bij velen in het verkeerde keelgat. Hij hernoemde het leger en vloten naar zichzelf. In 192 brandde een deel van Rome af. Commodus nam de gelegenheid te baat om de stad te herdopen als Colonia Commodiana.

[bewerken] Einde van het regime

Denarius met Commodus. Randschrift: COMM/ AUG P BRI=Commodus.. Augustus Pius Brittannicus = Commodus Augustus Plichtsgetrouw Overwinnaar van Engeland, dus van 184 of (kort) daarna.

Eind 192 maakte Commodus bekend dat hij, tijdens de belangrijke evenementen die op het programma staan voor Nieuwjaarsdag 193, als gladiator zou verschijnen om zo aan zijn nieuwe consulaat te beginnen. De senaat was dermate verontwaardigd dat een groep senatoren besloot dat hij onder geen beding de kans mocht krijgen de plechtige traditionele ceremonies te ontheiligen. Er werd snel maar zorgvuldig een complot beraamd om hem uit de weg te ruimen en op oudejaarsavond 192 werd hij door zijn concubine Marcia vergiftigd en, om er zeker van te zijn dat hij het niet overleefde, gewurgd door een ingehuurde atleet, Narcissus. Juichend ontving de opgeluchte senaat het overlijdensbericht en sprak een damnatio memoriae (vervloeking der nagedachtenis) uit. Binnen drie jaar werd de senaat echter door Septimius Severus gedwongen de titel 'Divus' (goddelijk) aan de door hen vervloekte Commodus toe te kennen.

[bewerken] Namen

Commodus droeg verschillende namen:

  • 161, geboren als LVCIVS•AVRELIVS•COMMODVS
  • 166, krijgt titel van Caesar (troonsopvolger): LVCIVS•AVRELIVS•COMMODVS•CAESAR
  • 172, neemt met zijn vader de titel van Germanicus aan: LVCIVS•AVRELIVS•COMMODVS•CAESAR•GERMANICVS
  • 175, neemt met zijn vader de titel van Sarmaticus aan: LVCIVS•AVRELIVS•COMMODVS•CAESAR•GERMANICVS•SARMATICVS
  • 176, krijgt de titel van Imperator
  • 177, mederegent met zijn vader : IMPERATOR•CAESAR•LVCIVS•AVRELIVS•COMMODVS•AVGVSTVS•GERMANICVS•SARMATICVS
  • 180, troonsopvolging : IMPERATOR•CAESAR•MARCVS•AVRELIVS•COMMODVS•AVGVSTVS•GERMANICVS•SARMATICVS
  • 182, neemt de titels van Pius en Germanicus maximus aan: IMPERATOR•CAESAR•MARCVS•AVRELIVS•COMMODVS•AVGVSTVS•PIVS•SARMATICVS•GERMANICVS•MAXIMVS
  • 184, voegt Britannicus toe: IMPERATOR•CAESAR•MARCVS•AVRELIVS•COMMODVS•AVGVSTVS•PIVS•SARMATICVS•GERMANICVS•MAXIMVS•BRITANNICVS
  • 185, voegt Felix toe: IMPERATOR•CAESAR•MARCVS•AVRELIVS•COMMODVS•AVGVSTVS•PIVS•FELIX•SARMATICVS•GERMANICVS•MAXIMVS•BRITANNICVS
  • 191, laatste naamsverandering tot IMPERATOR•CAESAR•LVCIVS•ÆLIVS•AVRELIVS•COMMODVS•AVGVSTVS•PIVS•FELIX•SARMATICVS•GERMANICVS•MAXIMVS•BRITANNICVS

[bewerken] Afbeeldingen

Commodus als Hercules, Musei Capitolini, Rome
Zelfde beeld Commodus als Hercules, Musei Capitolini, Rome, van opzij

Onder meer

[bewerken] Klassieke bronnen en hun objectiviteit

[bewerken] Cassius Dio

Reeds in de oudheid beschouwen de toenmalige geschiedschrijvers Commodus als één van de ‘slechte’ keizers (samen met Gaius (=Caligula), Nero en Domitianus). Vooral de geschiedschrijver Dio haalt bijzonder hard uit naar Commodus. Dit is niet zo verwonderlijk. Cassius Dio was senator en zoon van een senator. Hij was tegen elke vermindering van de senatoriale macht. Commodus van zijn kant was juist iemand die de macht van de senatoren sterk beknotte en zijn relatie met de senaat was allesbehalve vriendschappelijk. Voor allerlei belangrijke beslissingen weigerde hij de senaat te raadplegen en onder Commodus werd een groot aantal senatoren verbannen of geëxecuteerd (om zijn concurrentie te verwijderen? Zie verderop). Dit beïnvloedde Dio natuurlijk enorm. Alle beslissingen die Commodus nam werden door Dio belachelijk gemaakt en alle extreme karaktertrekken van Commodus werden extra in de verf gezet.

[bewerken] Herodianus

Herodianus, de andere belangrijke geschiedschrijver die over Commodus bericht, was niet van hoge afkomst maar staat wel bekend als een ‘auteur voor de elite’. Zijn werk is niet zo negatief als dat van Dio maar het gaat dezelfde kant uit, deels omdat Herodianus de mosterd bij Dio haalde. Herodianus ziet Commodus als een tiran, (en door zijn jeugdige leeftijd) als een gewillige speelbal in de handen van corrupte, malafide personen.

[bewerken] Historia Augusta

De derde klassieke bron die veelvuldig Commodus vermeldt is de Historia Augusta, een werk dat getuigt van een sterke pro-senaatshouding. Elke keizer die in conflict gekomen was met de senaat wordt uitermate negatief beschreven in de Historia Augusta. Commodus wordt er dan ook voorgesteld als een voorbeeld ‘hoe men niet moet regeren’. Er is geen contemporaine bron die in het voordeel van Commodus spreekt en de vorige bronnen kunnen allesbehalve objectief genoemd worden. Historici van latere generaties hebben de verhalen vaak overgenomen zonder enige nuances aan te brengen.

[bewerken] Commodus in moderne media

[bewerken] Film

[bewerken] Overig

[bewerken] Verder lezen

  • O.J. Hekster, Commodus: an Emperor at the Crossroads, Amsterdam, 2002. ISBN 9050632386
  • E. Hohl, Kaiser Commodus und Herodian, Berlijn, 1954.
  • M.R. Kaiser-Raiß, Die stadtrömische Münzprägung während der Alleinherrschaft des Commodus: Untersuchungen zur Selbstdarstellung eines römischen Kaisers, Frankfurt am Main, 1980. ISBN 3921302285 (fragmentweergave in Google Books)
  • A.E. Raubitschek, Commodus and Athens, Princeton, 1949. (= in Hesperia (supp.) 7 (1949), pp. 279–290.)
  • F. von Saldern, Studien zur Politik des Commodus, Rahden, 2003. ISBN 9783896468338

[bewerken] Externe links

[bewerken] Noot

  1. ↑ Birley vertaalde Herodianus' beschrijving van Commodus (A.R. Birley: Septimius Severus).
  2. ↑ [1] Vanderhoeven, A. e.a.: Het oudheidkundig bodemonderzoek aan de de Schaetzengaarde te Tongeren (prov. Limburg). Eindverslag 2004
Wikimedia Commons
 
Persoonlijke instellingen
Boek maken