Encyclopédie

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Titelpagina van de Encyclopédie

De Encyclopédie ou dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers ("Encyclopedie of beargumenteerd woordenboek van de wetenschappen, kunsten en beroepen") was een intellectuele en artistieke onderneming die het boegbeeld geworden is van De Verlichting in Frankrijk in de 18e eeuw. De eerste 28 delen van deze encyclopedie zijn in Frankrijk gepubliceerd tussen 1751 en 1772. Denis Diderot en Jean Le Rond d'Alembert waren de redacteuren. ( Daarom wordt dit werk meestal aangeduid als de 'Encyclopedie van Diderot en d'Alembert'). Zelf schreven zij ook. Diderot zelfs 6.000 van de in totaal 60 of 72.000 artikelen. Andere auteurs waren onder meer Louis de Jaucourt (14 of 18.000 artikelen), Montesquieu, Rousseau en Voltaire. Van deze 28 delen waren er 11 bestemd voor illustraties (gravures). Dit voor die tijd gigantische project kon alleen maar slagen dankzij de vóórintekening van particulieren. Die intekenaars bleken later meer te moeten gaan betalen voor het zich steeds uitdijende project. De redacteuren en drukkers kregen het van de kant van de inschrijvers zwaar te verduren. Ook moesten de redacteuren steeds maar weer met Chrétien-Guillaume de Lamoignon de Malesherbes, directeur van de Koninklijke Bibliotheek en hoofd van de Censuur, onderhandelen, die uit respect voor staat en de kerk de publicatie kon verbieden, hetgeen enkele keren gebeurde. Dankzij bevriende personen uit adellijke kring, en dichtbij de koning (Lodewijk XV), waaronder Madame de Pompadour, mocht het project telkens weer voortgezet worden. Tenslotte werd het een voor die tijd en omvang ongekend succes. Er werden van de oorspronkelijk eerste editie 4.250 exemplaren gedrukt. Maar spoedig werden herziene uitgaven en clandestiene versies (roofdrukken) gedrukt zodat men schat dat tegen de tijd van de Franse Revolutie 24.000 exemplaren in omloop waren.

Tussen 1776 en 1780 verscheen - onder een nieuwe redactie - een omvangrijk "Supplement op de Encyclopédie" (Supplément à l'Encyclopédie), bestaande uit vier delen artikelen en een deel illustraties.

De kring van "verlichte geesten" rond Diderot en d'Alembert wordt wel die der Encyclopedisten genoemd. Hun werk werd in sommige landen (Rusland) verboden.

Geschiedenis van het project[bewerken]

Reeds in de XVIIde eeuw was de Académie des Sciences, op instigatie van Colbert begonnen aan een groot encyclopedisch werk, de Description des arts et métiers waarvan de redactie vanaf 1709 in handen was van Réaumur. Vanuit de hoek van de Jezuïeten, die steeds begaan waren met opvoeding, kwam de Dictionnaire de Trévoux, oorspronkelijk een woordenboek, de concurrentie aanbinden met de Dictionnaire de Furetière.
De uitgever van de Encyclopédie zag een markt voor een meer uitgebreid werk, dat oorspronkelijk bedacht was als een Franse vertaling uit het Engels van de Cyclopædia van Ephraim Chambers, uitgegeven in 1728.
De uitgave zou gefinancierd worden door voorintekening. Er werd een koninklijk privilege aangevraagd, en het werk zou vier volumes tekst, één volume illustraties, en één bijlage bevatten. Voor 145 Franse ponden zou de inschrijver het eerste deel in 1746 ontvangen, en de verdere delen in 1748.  Het werkvolume werd onderschat, en uitgever en vertalers maken ruzie - er komt zelfs een handgemeen van.
Diderot en Jean le Rond d'Alembert vervoegen het redactieteam in 1747 en nemen de leiding van het immer uitdijend werk. Zij stellen een grote groep medewerkers aan om originele bijdragen te leveren. Diderot zal vijfentwintig jaar lang het titanenwerk leiden
In 1750 is de Prospectus klaar, en kunnen de lezers inschrijven: 10 (8 tekst, 2 illustraties) volumes voor 372 ponden. Het eerste deel komt uit in 1751. Uiteindelijk zullen de inschrijvers 980 ponden moeten betalen voor 26 volumes in-folio. Bovendien blijken de redacteurs zich niet te houden aan de voorgestelde inhoud: in plaats van een compendium van alle kennis uit te geven, gebruiken zij de Encyclopédie om subversieve ideeën tussen de artikels te glijden. De uitgave kent groot succes, dankzij de zakelijke lemma's. Maar waar de inschrijvers een op feiten gebaseerde Encyclopédie verwachtten, kregen ze polemische lemma's te lezen, waarvan het grofst controversiële het lemma Prêtres (priesters) is ("il est doux de dominer sur ses semblables").[1] Ook vermeldenswaard is het lemma Représentant, dat de burger definieert als diegene die bezit ("c’est la propriété qui fait le citoyen").[2] Het valt te betwijfelen of de intekenaars op de Encyclopédie de aanvallen op godsdienst en staat apprecieerden, en de daardoor veroorzaakte vertragingen in de uitgave: al in 1752 werd de uitgave een eerste keer verboden.  De intekenaars werden willens nillens de financiers van de "oorlogsmachine" van de "filosofen".
Na de aanslag van Damiens wordt de tegenstand tegen de Encyclopédie heviger - totdantoe werden de verboden met de hulp van de koninklijke censor omzeild -. De "devote" partij aan het hof besefte - geheel terecht - dat de Encyclopédie een staatsgevaarlijke publicatie, vermomd als wetenschap, was. De aanvallen op godsdienst en staat waren té expliciet, en uiteindelijk veroordeelde Paus Clemens XIII de Encyclopédie. D'Alembert verliet het redactieteam. Het koninklijk privilege werd in 1759 teruggetrokken. Niettemin slaagt Diderot erin, met hulp van de kominklijke censor Malesherbes, de Encyclopédie te voltooien in 1765 en het laatste volume illustraties verschijnt in 1772.

Diderot omschreef het doel van de Encyclopédie als volgt. Het doel is

  • de kennis bijeen te brengen die verspreid is over de wereld;
  • er het algemene systeem van te laten zien aan onze tijdgenoten;
  • en dat door te geven aan de mensen die na ons komen;
  • opdat de werken uit voorbije eeuwen niet nutteloos geweest zullen zijn voor de komende eeuwen;
  • en opdat onze nakomelingen, beter onderlegd, tevens deugdzamer en gelukkiger worden;
  • en opdat wij niet zullen sterven zonder ons verdienstelijk gemaakt te hebben jegens de mensheid.

Literatuur[bewerken]

  • Philipp Blom (2004), Enlightening the World: Encyclopédie, the book that changed the course of history. Londen: HarperCollins publishers. (2005) New York: Palgrave MacMillan ISBN 1-4039-6895-0

Externe links[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. Deze tekst is online raadpleegbaar.
  2. Zie Encyclopédie Page Images.