Ministerie van Koloniën (Nederland)

Het Ministerie van Koloniën is een voormalig Nederlands ministerie dat van 1842 tot februari 1945 onder die naam heeft bestaan en alle zaken met betrekking tot de Nederlandse koloniën regelde. Vanaf 1945 werd het verschillende malen hernoemd (Ministerie van Overzeese Gebiedsdelen (1945), Ministerie voor Uniezaken en Overzeese Rijksdelen (1951), Ministerie van Overzeese Rijksdelen (1953) en Ministerie van Zaken Overzee (1957)) en, wegens de dekolonisatie, verkleind. In 1959 hield het ministerie op te bestaan als zelfstandig ministerie, het werd een aparte afdeling die onder diverse ministers naast hun "hoofdbeleidsterrein" viel. In 1998 werden uiteindelijk de restanten opgenomen in het toen opgerichte Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.

Van 1959 tot 1998 was er onder diverse benamingen een ministersfunctie voor deze zaken; een minister had deze functie erbij. Sinds 1998 zijn de taken onderdeel van één functie, Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.

Geschiedenis

Ministeries van koloniën (1806-1945)

Na ontbinding van de West-Indische Compagnie werd er een Raad der Amerikaansche Coloniën en Bezittingen opgericht, die in 1806 onder koning Lodewijk Napoleon Bonaparte weer werd opgeheven. In de plaats hiervan werd op 29 juli 1806 het Ministerie van Koophandel en Koloniën opgericht, met aan het hoofd Paulus van der Heim. Dit ministerie werd op 8 juli 1808 omgevormd tot het Ministerie van Marine en Koloniën, wederom onder Van der Heim.

Tijdens de inlijving van Nederland bij het Eerste Franse Keizerrijk op 13 juli 1810 bestond het ministerie verder als afzonderlijke afdeling (Division Hollandaise) onder het Franse Ministère de la Marine et des Colonies in Parijs.

Nadat in 1813 de Fransen waren verslagen, werd er op 6 april 1814 een Departement voor de Zaken van Koophandel en Koloniën opgericht, met aan het hoofd Godert van der Capellen, als "Secretaris van Staat". Hij werd op 29 juli 1814 opgevolgd door Joan Cornelis van der Hoop. Vervolgens werd op 16 september 1815 de titel van "Secretaris van Staat" vervangen door die van "Directeur-Generaal", Johannes Goldberg was de eerste die deze titel droeg. Tot 1842 was Koloniën, met uitzondering van de periode tussen 1 januari 1834 en 9 augustus 1840 doorlopend met andere departementen verenigd: achtereenvolgens als Koophandel en Koloniën (6 april 1814 - 18 maart 1818), Onderwijs, Nationale nijverheid en Koloniën (19 maart 1818 - 29 maart 1824), Nationale nijverheid en Koloniën (30 maart 1824 - 4 april 1825), Marine en Koloniën (5 april 1825 - 31 december 1829), Waterstaat, Nationale nijverheid en Koloniën (1 januari 1830 - 30 september 1831), Nationale nijverheid en Koloniën (1 oktober 1831 - 31 december 1834), Koloniën (zelfstandig ministerie, 1 januari 1834 - 9 augustus 1840), Marine en Koloniën (10 augustus 1840 - 31 december 1841). Na 1 januari 1842 werd Koloniën een zelfstandig ministerie. Tijdens de Tweede Wereldoorlog is het ministerie van 1940 tot 1945 in Londen gevestigd.

De opvolgers van het Ministerie van Koloniën vanaf 1945

Op 23 februari 1945 werd de naam gewijzigd in Ministerie van Overzeese Gebiedsdelen. In 1951 werd de naam gewijzigd in Ministerie voor Uniezaken en Overzeese Rijksdelen, gevolgd door Ministerie van Overzeese Rijksdelen in 1953. in 1957 werd de naam opnieuw gewijzigd, nu in Ministerie van Zaken Overzee.

In 1959 hield het ministerie op te bestaan als zelfstandig ministerie, het werd een afzonderlijk "kabinet" (afdeling), eerst onder de vicepremier (1959-1971), later als Kabinet voor Surinaamse en Nederlands-Antilliaanse Zaken (1971-1975), Kabinet voor Nederlands-Antilliaanse Zaken (1975 - 1985, Suriname verdween na haar onafhankelijkheid in 1975) en Kabinet voor Nederlands-Antilliaanse en Arubaanse Zaken (1985-1998, Aruba verkreeg per 1 januari 1986 de status aparte) onder diverse ministers die het beleidsterrein naast hun "hoofdministerie" erbij deden. In 1998 werd dit kabinet opgenomen in het nieuwe Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.

Koloniale troepen

Het ministerie beschikte over eigen strijdkrachten. Vanaf 1832 viel het Nederlands-Indisch Leger (vanaf 1836 Koninklijk Nederlandsch-Indisch Leger, KNIL) onder het Ministerie van Koloniën. Ook de Troepenmacht in Suriname (TRIS) en haar voorgangers vielen van 1868 tot 1957 onder het ministerie of diens opvolgers. Het KNIL werd bij de soevereiniteitsoverdracht van Indonesië in juli 1950 opgeheven. De TRIS, die vanaf 1957 deel uitmaakte van de Koninklijke Landmacht werd na de soevereiniteitsoverdracht van Suriname in 1975 opgeheven.

Zie ook

• Lijst van Nederlandse ministers van Koninkrijksrelaties en Koloniën

Bronnen, noten en/of referenties

Bronnen, noten en/of referenties:

• Herman Daniël Benjamins en Joh. F. Snelleman (red.) Encyclopaedie van Nederlandsch West-Indië Martinus Nijhoff/E.J. Brill, Den Haag/Leiden 1914-1917. Online op de Digitale bibliotheek voor de Nederlandse letteren
• Schema van Nederlandse ministeries Werkgroep Seriële Publicaties van UKB-CAT (overlegorgaan van hoofden van catalogiseerafdelingen van universiteitsbibliotheken).