Tiye

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Koningin Tiye
De Grote koninklijke vrouwe Tiye, matriarch van de Amarna Dynastie - uit het Altes Museum in Berlijn
De Grote koninklijke vrouwe Tiye, matriarch van de Amarna Dynastie - uit het Altes Museum in Berlijn
U33 i i Z4 B7
Algemene informatie
Nationaliteit Oud-Egyptische
Overige informatie
Partner(s) Amenhotep III
Kinderen Kroonprins Thoetmosis
Akhenaten
Prinses Sitamun
Prinses Iset
Prinses Henuttaneb
Prinses Nebetah
Prinses Baketaten
Politiek Grote koninklijke vrouwe, Koningin Moeder, Godsvrouw
Portaal  Portaalicoon   Oudheid
Koningin Tiye, wier gemaal, Amenhotep III, mogelijk werd afgebeeld aan de rechterzijde van dit gebroken beeld.

Tiye (ca. 1398 v.C - 1338 v.C, ook gespeld Taia, Tiy en Tiyi) was de dochter van Yuya en Thuya (ook gespeld als Thuyu). Zij was Grote koninklijke vrouwe in de 18e Dynastie van Egypte aan de zijde van farao Amenhotep III, en matriarch van de Amarna familie, waaruit vele leden van het koninklijk geslacht van het Oude Egypte geboren werden.

Afkomst[bewerken]

Tiye's moeder Thuya was bij veel religieuze cultussen betrokken, zoals verschillende van haar titels aantoonden (Zangeres van Hathor, Hoofdgastvrouw) van zowel Amon als de vruchtbaarheidsgodheid Min...,[1] wat doet vermoeden dat zij lid van de koninklijke familie uit de Boven-Egyptische stad Achmim was. Tiye's vader, Yuya, was immers een welvarend grootgrondbezitter aldaar,[2] terwijl hij zijn vrouw Thuya in het priesterambt bijstond, als opzichter van de ossen.

Er is wel eens geopperd dat Tiye's vader, Yuya, van Aziatische afkomst was, gezien het uiterlijk van zijn mummie en de vele uiteenlopende spellingswijzen van zijn naam, wat zou betekenen dat het geen origineel Egyptische naam was.[3] Sommigen beweren dat de sterke politieke en voor de tijd onconventionele religieuze standpunten van de koningin wel eens te wijten zouden kunnen zijn van haar buitenlandse afkomst, eerder dan aan haar sterke karakter.[1] Tiye had ook een broer, Anen, die als Tweede profeet van Amon optrad.[4] Er zijn ook Egyptologen die menen dat Ay, een opvolger van Toetanchamon, van Tiye zou afstammen. Er zijn wel geen datums of monumenten die het verband tussen de twee kunnen bevestigen, maar deze auteurs gaan uit van Ay's origines die ook in Achmin liggen, en omdat hij de meeste titels van Tiye's vader Yuya overerfde uit diens tijd aan het hof van Amenhotep III.[1][5] Haar ouders kregen een graf in de Vallei der Koningen.

Huwelijk[bewerken]

Tiye trad in het huwelijk met Amenhotep III tegen het tweede jaar van diens bewind. Hijzelf was geboren uit een bijvrouw van zijn vader en had een sterkere band met de koninklijke lineariteit nodig.[6] Het lijkt erop dat hij nog als kind werd gekroond, mogelijk tussen zijn zesde en twaalfde levensjaar.

Tijdens het huwelijk werden minstens zes kinderen geboren, waarvan er één farao zou worden, namelijk Akhenaten. Tiye's oudste dochter, Sitamun, zou waarschijnlijk ook met haar vader Amenhotep III zijn getrouwd, en kreeg daarmee eveneens de titel van Grote koninklijke vrouwe.[7] Recente publicaties geven aan dat het om een quasi symbolisch huwelijk tussen vader en dochter ging, dat verschillende religieuze en administratieve functies inhield, zoals ook in het leven van Tiye gebeurde, en dat dit waarschijnlijk met haar instemming was.[8] Van de vijfde dochter, Baketaten, veronderstelt men dat zij ook van Tiye was, maar de vader is nog niet met zekerheid gekend.[9].

Recent DNA onderzoek, gesponsord door de secretaris-generaal van de Egyptische Hoge Raad voor Oudheidkunde Zahi Hawass gepubliceerd in februari 2010, toont aan dat Toetankhamon, de opvolger van Tiye's zoon Akhenaten, uit een broeder-zuster vereniging was geboren.[10] Hiermee wordt uitgesloten dat Toetankhamon's moeder de tweede vrouw van Akhenaten Kiya zou zijn geweest, omdat geen enkel gekend artefact Kiya de titel Godsdochter toekent. Kiya was dus geen dochter van een farao (en bijgevolg niet de dochter van koningin Tiye) en kan Akhenaten's zuster niet geweest zijn. Een nog bestaande mummie, gekend als De jongere vrouw, die in hetzelfde graf DK 35 is gevonden als die van Tiye, werd door hetzelfde DNA onderzoek geïdentificeerd als de moeder van Toetankhamon, maar men weet niet over welke zuster van Akhenaten het dan gaat: Henuttaneb, Nebetiah, Iset, Baketaten, of, als ook zij inderdaad Akhenaten's zuster was, Sitamun.

Monumenten[bewerken]

Haar gemaal wijdde een aantal heiligdomen aan Tiye en liet een tempel voor haar bouwen in Sedeinga in Nubië waar zij in de vorm van de godin Hathor-Tefnut werd vereerd.[11] Hij liet ook een artificieel heilig meer voor haar aanleggen in het jaar twaalf.[12]

Zoals de Americaanse Egyptologen David O'Connor en Eric Cline noteerden:

Aanhalingsteken openen

Wat voor Tiye nooit eerder gebeurde. ... is niet zozeer dat waar ze vandaan kwam belangrijk was, maar wat zij is geworden. Nooit eerder trad een koningin zo prominent naar voren in het leven van haar echtgenoot. Tiye verscheen regelmatig aan de zijde van Amenhotep III in standbeelden, tomben- en tempelreliëfs, en op steles, terwijl ook haar naam met de zijne erbij is aangebracht op talloze voorwerpen, zoals vazen en juwelen, om de grote herinneringsscarabeeën niet te noemen, waar haar naam regelmatig de zijne volgt in de tijdlijn. Nieuwe elementen in haar portrettering benadrukken haar rol als zowel goddelijke als aardse evenknie van de koning, zoals de toevoeging van koehoorns en een zonneschijf in haar hoofdtooi - attributen van de godin Hathor - en haar voorstelling in de vorm van een sfinxachtig figuur, wat eerder voor de koning was gereserveerd. Amenhotep III bouwde een tempel voor haar in Sedeinga in Noord-Sudan, waar ze werd vereerd als een vorm van Hathor ... De tempel in Sedeinga was de pendant van die van Amenhotep III's eigen, grotere tempel in Soleb, vijftien kilometer ten zuiden (een arrangement een eeuw later gevolgd door Ramses II in Abu Simbel, waar er op dezelfde manier twee tempels staan, waarvan de grootste zuidelijke aan de koning is gewijd, en de kleinere noordelijke tempel aan de koningin, Nefertari, als Hathor).[13]

Aanhalingsteken sluiten

Invloed aan het hof[bewerken]

Fragmentair dodenmasker van koningin Tiye - in de Ägyptisches Museum collectie in Berlijn

Tiye oefende een behoorlijke hoeveelheid gezag uit, zowel gedurende het officieel bewind van haar man, als dat van haar zoon. Amenhotep III werd een amateur van verfijnde sport, hij hield van het buitenleven, en werd een groot staatsman. Vaak stond hij voor claims voor Egyptisch goud en huwelijksaanzoeken voor zijn dochters van buitenlandse vorsten zoals Tushratta van Mitanni en Kadašman-Enlil I van Babylon.

De koninklijke opvolgingslijn werd door de vrouwen van het Oude Egypte gedragen, en een huwelijk met één van hen zou het pad naar de troon effenen voor hun nageslacht. Tiye werd daarin de vertrouwde raadgeefster en vertrouwelinge voor haar man. Ze was wijs, intelligent, sterk en trots, en kon al het nodige respect van buitenlandse dignitarissen afdwingen. Buitenlandse heersers waren dan ook bereid om rechtstreeks met haar te onderhandelen. Ze bleef een actieve rol in de buitenlandse betrekkingen onderhouden, maar was bovendien de eerste Egyptische koningin die haar naam op officiële akten liet verschijnen.[14]

Het zou goed kunnen dat zij ook haar zoon, Akhenaten, advies bleef verstrekken, toen die officieel de troon besteeg. Zijn correspondentie met Tushratta, de koning van Mitanni, spreekt duidelijk voor de politieke invloed die Tiye aan het hof deed gelden. In de Amarnabrief 'EA 26 correspondeert koning Tushratta van Mitanni rechtstreeks met haar en heeft het over de goede betrekkingen die hij met haar alsdan overleden echtgenoot mocht genieten, en hij drukt zijn wens uit om in die vriendschappelijke termen ook met haar zoon, Akhenaton, te mogen voortgaan.[15]

Amenhotep III is gestorven in het 38e of 39e jaar van zijn bewind (1353/1350 v.C.) en werd in de Vallei der Koningen in graf WV 22 bijgezet, maar Tiye overleefde hem nog twaalf jaar. Tiye wordt voorts in de Amarna-brieven en in inscripties vermeld als de koningin en geliefde van de koning. Amarnabrief EA 26 is aan Tiye geadresseerd en dateert uit de tijd van het bewind van Akhenaton. Men weet dat zij een huis in Amarna, de nieuwe hoofdstad, bezat en ze wordt ook getoond op de muren van de tombe van Huya - een "dienaar in het huis van de Koningin Moeder, de Grote Koninklijke Vrouwe Tiyi" - afgebeeld aan tafel op een diner met Akhenaton, Nefertiti, en hun familie, en dan geëscorteerd door de koning naar haar zonnescherm.[16] Tiye werd vaak met Hathor geassocieerd en was de eerste koningin die zich met een haartooi met koehoorns en een zonneschijf liet afbeelden, waardoor ze geleidelijk het vrouwelijk equivalent van de half goddelijke soeverein werd. Ze kreeg een tempel in Sedeinga in Nubië, niet ver van het heiligdom van haar overleden echtgenoot in Soleb. In het graf van Kheroef staat zij afgebeeld als een vrouwelijke sfinkx die twee vijanden verplettert (een Nubische en een Aziatische). Nooit eerder was een Grote Koninklijke Vrouwe in zo'n typisch mannelijke rol afgebeeld.[17] Zij wordt voor het laatst, samen met haar kleindochter Meketaten, vermeld in een inscriptie die omstreeks 21 november van het jaar 12 van Akhenaton's bewind (1338 v.C.) wordt gedateerd. Men vermoedt dat beiden kort daarna zijn overleden.

In 1898 ontdekte Victor Loret de mummie van Amenhotep III. Daarlangs bevond zich de mummie van "een oudere dame". De identificatie van de "Oudere Dame" als zijnde Tiye kreeg veel steun van onderzoekers en werd bevestigd in februari 2010 in een DNA-project dat ook het lichaam van Akhenaten bevestigde.[10] Er is ook een lok van Tiye's haar gevonden in één van een stel miniatuurkistjes in het graf van Toetankhamon, waarvan wordt beweerd dat het expliciet aan Tiye toebehoorde.[18]

Als Tiye is gestorven kort na het jaar 12 van het bewind van Akhenaten (1338 v.C.), dan zou dat haar geboortedatum ergens rond 1398 v.C. plaatsen, haar huwelijk met Amenhotep III op de leeftijd van 11 of 12 jaar, en haar weduwschap op haar 48e of 49e. De suggestie van een co-regentschap van maximum 12 jaar, tussen het bewind van Amenhotep III en haar zoon Akhenaten in, blijft overeind, maar de meeste onderzoekers accepteren de dag van vandaag ofwel een kortdurend co-regentschap van niet meer dan een jaar maximum,[19] of helemaal geen co-regentschap.[16] Volgens sommigen zou zij een complot hebben gesmeed om Akhenaten te vermoorden, wegens zijn gebrek aan leiderschapskwaliteiten en zijn verering van Aton.

Begrafenis[bewerken]

Men neemt aan dat Tiye oorspronkelijk in het koningsgraf van Akhenaten in Amarna naast haar zoon en kleindochter, Meketaten, werd begraven, omdat een fragment van de kist niet zo lang geleden werd geïdentificeerd als behorend tot haar sarcofaag. Haar vergulde begrafiniskist (waarop zij met Akhenaten wordt afgebeeld) kwam in graf DK 55 terecht terwijl oesjabti's van haar in Amenhotep III's graf WV 22 zijn teruggevonden.[20]

In graf DK 35 werd een mummie, gekend als de Oudere Dame, als de hare geïdentificeerd. De Britse onderzoekers Aidan Dodson & Dyan Hilton hadden ooit beweerd dat "het onmogelijk schijnt dat haar mummie die van de zogenaamde 'Oudere Dame' in de tombe van Amenhotep III zou zijn."[20] Het bewijs dat werd aangevoerd om deze visie te staven gold onderzoek waaruit geconcludeerd was dat de tanden er uit zagen als die van een negenentwintigjarige eerder dan van een negenenvijftig jaar oude vrouw. Toch heeft recent onderzoek (DNA-analyse) van de Oudere Dame haar tanden en van de haarlok die in het graf van Toetankhamon is gevonden aangetoond dat het lichaam wel degelijk dat van Tiye is,[21] en eerder dat van een dame op middelbare leeftijd. Dit werd nog verder bevestigd toen in februari 2010 de mummie officieel middels DNA testen tezamen met andere mummies uit de Amarna periode werd geïdentificeerd.[10]

Noten[bewerken]

  1. a b c Joyce Tyldesley, Chronicles of the Queens of Egypt. Thames & Hudson: London, 2006. p.116
  2. Joyce Tyldesley, Chronicles of the Queens of Egypt. Thames & Hudson: London, 2006. p.115
  3. David O'Connor & Eric Cline, Amenhotep III: Perspectives on His Reign, University of Michigan, 1998, p.5
  4. David O'Connor & Eric Cline, Amenhotep III: Perspectives on his reign, University of Michigan Press, 1998, pp.5-6
  5. Ian Shaw, The Oxford history of Ancient Egypt. Oxford University Press: London, 2003. p.253
  6. David O'Connor & Eric Cline, p.5
  7. Joyce Tyldesley, Chronicles of the Queens of Egypt. Thames & Hudson: London, 2006. p.121
  8. Ian Shaw, The Oxford history of Ancient Egypt. Oxford University Press: London, 2003. p.259
  9. Joyce Tyldesley, Chronicles of the Queens of Egypt. Thames & Hudson: London, 2006. p.120
  10. a b c Hawass, Zahi et al. "Ancestry and Pathology in King Tutankhamun's Family" The Journal of the American Medical Association p.640-641
  11. David O'Connor & Eric Cline, p.6
  12. Arielle Kozloff & Betsy Bryan, "Royal and Divine Statuary" in Egypt’s Dazzling Sun: Amenhotep III and his World, Cleveland: 1992, no.2
  13. David O'Connor & Eric Cline, pp.6-7.
  14. Joyce Tyldesley, Chronicles of the Queens of Egypt. Thames & Hudson: London, 2006. p.118
  15. Amarna Letters: Tushratta EA 26 - A Letter from Tushratta to Tiye
  16. a b David O'Connor & Eric Cline, p.23
  17. Joyce Tyldesley, Les Femmes dans l'ancienne Egypte, Ed. du Rocher, Parijs, ISBN 2702819168: pp. 186-7
  18. Dodson & Hilton, The Royal Families of Ancient Egypt p.157
  19. Nicholas Reeves, Akhenaten: The False Prophet, pp.75-78
  20. a b Dodson & Hilton, p.157
  21. accessed 27 June 2009

Externe link[bewerken]