Ben Koks

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Naar navigatie springen Naar zoeken springen
Ben Koks met mannetje steppekiekendief, 2019. (foto:Elvira Werkman)

Ben J. Koks (Driehuis (Velsen)), 1963) is een Nederlandse ornitholoog (autodidact), akkervogelonderzoeker, landbouwdenker en natuurbeschermer, tevens oprichter en oud-directeur van de voormalige stichting Werkgroep Grauwe Kiekendief.

Biografie[bewerken | brontekst bewerken]

Ben Koks groeide op in Noord-Holland, waar hij de middelbare landbouwschool bezocht. In Groningen studeerde hij Milieukunde aan het Van Hall Instituut. Hij werkte onder meer bij de Interfacultaire Vakgroep voor Energie en Milieu (IVEM) van Rijksuniversiteit Groningen, Sovon en Staatsbosbeheer aan wad- en boerenlandvogels.[1] Vanaf 2005 tot 2020 zette hij zich als directeur van de stichting Werkgroep Grauwe Kiekendief fulltime in voor onderzoek en bescherming van boerenlandvogels.

Sinds 1972 houdt hij zich met vogelonderzoek en -bescherming bezig, waarbij het in toenemende mate om akkervogels gaat en bovenal de grauwe kiekendief. Zijn eerste grauwe kiekendief zag hij op 5 mei 1978 bij De Burchtkamp in Flevoland. In 1990 ontdekte hij een broedpaar van deze vogel in de Carel Coenraadpolder, voor zover bekend het eerste broedpaar dat in Groningen in akkerland nestelde. Koks richtte zich vervolgens ook op beschermingsconcepten voor andere akkervogels, ook ver buiten Nederland.

Akkervogelbescherming[bewerken | brontekst bewerken]

In 2005 richtte hij de Stichting Werkgroep Grauwe Kiekendief a.k.a. Dutch Montagu’s Harrier Foundation op. Deze stichting organiseerde bescherming van de nesten van grauwe kiekendieven in akkerland, deed onderzoek naar de levenscyclus van akkervogels, zoals de grauwe kiekendief, gele kwikstaart, veldleeuwerik en patrijs. Sinds de nog zeldzamere blauwe kiekendief in 2009 in akkerland is gaan broeden, vormt deze soort ook onderdeel van beschermings- en onderzoeksprogramma's. In 2017 beschermde Koks voor het eerst een nest van de steppekiekendief in een Groningse akker, het eerste broedgeval ooit voor Nederland en wijde omtrek.[2] Het dichtstbijzijnde bekende broedgeval bevond zich op dat moment in Finland, waar de steppekiekendief sinds 2011 jaarlijks broedt.[3]

Vanuit het besef dat landbouw en natuur hand in hand moeten gaan, is Ben Koks actief betrokken geweest bij agrarisch natuurbeheer door akkerbouwers in binnen- en buitenland, in het bijzonder waar het gaat om de grauwe kiekendief in Groningen, Flevoland en enkele Duitse deelstaten.[4][5] Mede door zijn lobbywerk werden nieuwe beschermingsmaatregelen in het overheidsbeleid opgenomen, zoals ‘natuurbraak’ (1995) en wintervoedselveldjes (2009). Ook is hij de bedenker van 'vogelakkers’ (2014).[6] Deze akkers bestaan uit stroken luzerne en stroken van een meerjarig natuurbraakmengsel. Een zeer succesvolle maatregel voor zowel boer als natuur, welke ook in onder meer Vlaanderen navolging vindt als onderdeel van Plan Kiekendief.[7][8]

Onderzoek[bewerken | brontekst bewerken]

Koks zette verschillende langjarige onderzoeksprojecten op. Zo startte hij in 2005 onderzoek naar trekroutes van grauwe kiekendieven, dat ook populaties in andere Europese broedgebieden betreft, zoals Duitsland, Engeland en Wit-Rusland.[9] Het onderzoek strekt zich uit tot landen waar de grauwe kiekendief overwintert of een tussenstop maakt: India, Marokko en diverse Sahellanden waaronder Burkina Faso en Mali. [10] Op deze manier wordt de ecologie van de soort gedurende het gehele jaar onderzocht in zoveel mogelijk gebieden waar grauwe kiekendieven komen. Het mede door Rudi Drent, hoogleraar aan de Rijksuniversiteit Groningen (RUG), mogelijk gemaakte onderzoek leidt in 2010 tot het proefschrift van Christiane Trierweiler, getiteld The annual cycle of a migratory raptor, Montagu's harrier, in a modern world.[11]

Ook het in 2002 door onder andere Koks gestarte onderzoek naar de veldleeuwerik in grootschalig akkerland resulteerde in een proefschrift, The value of field margins for farmland birds, van Marije Kuiper aan Wageningen University & Research centre in 2015.[12]

De op bescherming gerichte onderzoeken hebben als belangrijk doel na te gaan waar in de jaarcyclus van een soort knelpunten optreden, en met welke maatregelen de overleving en reproductie van de vogels ondersteund kan worden. Dat kan bijvoorbeeld gaan om het beschermen van nesten, of om het bieden van rustplaatsen of foerageergebied, en vaak om de combinatie van deze factoren. Een effectieve maatregel die door Ben Koks is bedacht en onderzocht is de 'vogelakker', een akker met afwisselend stroken luzerne en stroken natuurbraak. [13]

Dieetonderzoek van onder meer grauwe kiekendief en velduil vormt al vanaf de jaren 1990 een belangrijk onderdeel van de langjarige studies van Koks, bestaande uit onder andere systematisch muizen- en braakballenonderzoek.

Eerbetoon[bewerken | brontekst bewerken]

Ben Koks is in 1995 onderscheiden met de Herman Klomp Prijs, een prijs die periodiek wordt uitgereikt aan iemand die zich in zijn vrije tijd verdienstelijk heeft gemaakt met vernieuwend beschermingsgericht vogelonderzoek en daarover heeft gepubliceerd.[14]

Twee wetenschappelijke publicaties van Koks et al. werden in 2014 onderscheiden met de Watson Raptor Science Prize

Ben Koks heeft de Heimans en Thijsse Prijs 2017 gekregen voor zijn grote inzet om natuur in akkerbouwgebieden van Groningen nieuwe kansen te geven. [15] De jury prees Koks dat hij naast specifieke nestbeschermingsmaatregelen - die tot stand kwamen in nauw overleg met individuele boeren- ook vooral heeft ingezet op effectieve natuurmaatregelen in de landbouw, zoals de aanleg van brede akkerranden, waarvan niet alleen de kiekendieven profiteerden, maar ook grote aantallen veldleeuweriken, gele kwikstaarten, kwartels en patrijzen. "Zijn maatregelen zijn gebaseerd op een grote ecologische kennis en zijn dan ook in veel gevallen effectief. Minstens zo belangrijk is dat hij steeds weer in staat is boeren te overtuigen mee te doen, waardoor de maatregelen op grote schaal ingang vinden. Hij weet steeds weer belangstelling bij de media te wekken voor zijn werk, waardoor hij een van de boegbeelden van het agrarisch natuurbeheer in Nederland is geworden. Hij heeft daarmee laten zien dat het agrarische natuurbeheer in Nederland wel degelijk toekomst heeft."

Deze prijs wordt door de Heimans en Thijsse Stichting tweejaarlijks uitgereikt aan een persoon, een groep of een organisatie die zich op originele en duurzame wijze verdienstelijk heeft gemaakt op het gebied van natuurbescherming, -studie of -educatie.[16].

Boek[bewerken | brontekst bewerken]

In november 2018 verscheen bij KNNV Uitgeverij het boek 'De man op de dijk - Het grenzeloze verhaal van de grauwe kiekendief'. [17] Een verhaal over hoe vanuit één man en de vondst van één kiekendiefnest een internationale beweging is ontstaan in bijna dertig jaar tijd. Hoe Ben Koks aanjager werd van de bescherming van de grauwe kiekendief en andere akkervogels. Het is een boek over samenwerken met boeren, reizen naar Afrika, vriendschap sluiten over landsgrenzen heen en vooral: nooit opgeven.

In juli 2020 verschijnt een herziene editie van 'De man op de dijk'.[18]

Voetnoten[bewerken | brontekst bewerken]

  1. Interview "Kiekendieven, Wadden en een afscheid" Sovon Nieuws 2005 nr. 3
  2. (nl) Plots is-ie hier, de steppekiekendief!. NRC. Geraadpleegd op 12 juni 2020.
  3. (nl) Op zoek naar Selja. www.vogelbescherming.nl (8 augustus 2019). Geraadpleegd op 12 juni 2020.
  4. Case: Beschermingsproject Grauwe kiekendief als opmaat voor effectieve akkervogelbescherming. Koks B. 2008. De Levende Natuur - jaargang 109 - nummer 3: 109-112 (pdf)
  5. Natuurbeheer in Oost-Groningen, Volkskrant 19 juni 2013
  6. Nederlandse Akkerbouw Vakbond Dijksma verruimt invulling vergroening in nieuwe GLB
  7. Plan Kiekendief met vogelakkers. Geraadpleegd op 12 juni 2020.
  8. Filmpje Vogelakkers Regionaal Landschap Zuid-Hageland, Vlaanderen. Geraadpleegd op 12 juni 2020.
  9. Satellite tracking Montagu's harrier Webpagina van de RSPB over het Britse onderzoeksproject aan de grauwe kiekendief
  10. Montagu’s Harrier. Trierweiler, C. & Koks, B.J. 2009. Hoofdstuk in het boek: Zwarts, L., R. G. Bijlsma, J. van der Kam & E. Wymenga (Hrsg.): Living on the edge. Birds and wetlands in a changing Sahel. Zeist: KNNV Uitgeverij. (pdf)
  11. Trierweiler C. 2010. The annual cycle of a migratory raptor, Montagu's harrier, in a modern world. Dissertatie van het promotieonderzoek aan de RuG faculteit Wiskunde en Natuurwetenschappen. (pdf)
  12. Kuiper M.W. 2015. The value of field margins for farmland birds. Dissertatie van het promotieonderzoek aan Wageningen University and Research Centre, faculteit biologie. (pdf)
  13. Vetbol Column van Caspar Janssen over een nieuwe vogelakker
  14. Herman Klomp Prijs. Laureaten 1986-2012
  15. (nl) Heimans en Thijsse prijs voor 'Mister Kiekendief' Ben Koks - Vroege Vogels - BNNVARA. Vroege Vogels. Geraadpleegd op 12 juni 2020.
  16. http://www.heimansenthijssestichting.nl/heimans-en-thijsse-prijs-koks/
  17. (nl) De man op de dijk. knnvuitgeverij.nl. Geraadpleegd op 12 juni 2020.
  18. (nl) De man op de dijk. knnvuitgeverij.nl. Geraadpleegd op 12 juni 2020.

Externe link[bewerken | brontekst bewerken]

Website Werkgroep Grauwe Gors

Ben Koks op Twitter