Objectivisme (Ayn Rand)

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken

Het objectivisme is een filosofie[1] ontwikkeld door Ayn Rand (1905-1982) met onder andere opvattingen over de metafysica, epistemologie, ethiek, politiek en de esthetica. De mens als een heroïsch wezen, met zijn eigen geluk als het hoogste ethische doel, met productieve prestatie als zijn nobelste activiteit en de rede als zijn enige absolute eigenschap, beschrijft in essentie het objectivisme; Ayn Rand zag het objectivisme ook wel als de filosofie voor het leven op aarde.[2]

Samenvatting[bewerken]

Het objectivisme van Ayn Rand stelt dat de werkelijkheid onafhankelijk is van interpretaties door individuen, deze is zoals zij is, objectieve kennis is mogelijk en heeft altijd een context, het nastreven van ieders eigen geluk ofwel “rationeel eigenbelang” is ethisch en het juiste uiteindelijke doel, het enige sociale systeem consistent met deze ethiek is het laissez-faire kapitalisme en kunst heeft de rol een ode aan het leven te zijn.[3]

Metafysica[bewerken]

De volgende drie axioma’s zijn volgens het objectivisme van Ayn Rand de fundamenten voor alle kennis. Een axioma is volgens Rand een stelling die niet te ontkennen valt zonder de stelling zelf (impliciet) te aanvaarden. Technisch gezien vormen de axioma's de basis voor het kunnen bewijzen van stellingen, en daarom zijn ze zelf niet te bewijzen. [4]

  1. Het bestaan bestaat.
  2. 'Bewust zijn, is bewustzijn van iets dat bestaat (buiten het bewustzijn)
  3. Als iets bestaat, dan bestaat iets; dit leidt tot de wet van de identiteit. A = A.

Haar positie is er een van realisme (filosofie), waarin zowel de wereld als het bewustzijn bestaan, en waarin de wereld 'voorrang heeft' op het bewustzijn. Bewustzijn van niets is niet mogelijk, en interne vormen van bewustzijn hangen af van externe vormen van bewustzijn. Hiermee contrasteert ze haar denken met het idealisme, dat het bewustzijn laat voorgaan op de wereld, of zelfs de wereld ontkent, en het materialisme (filosofie), dat het bewustzijn ziet als een puur materieel fenomeen.

Epistemologie[bewerken]

Epistemologie stond volgens Ayn Rand centraal in haar filosofie. Ze zei eens "Primair pleit ik niet voor kapitalisme, maar voor egoïsme; en primair pleit ik niet voor egoïsme, maar voor de rede. Als (...) de rede erkend en consistent toegepast wordt volgt al het andere." Door middel van zintuiglijke waarneming en redeneren kan, volgens het epistemologisch objectivisme, absolute objectieve kennis verkregen worden over dat wat is. Hier komt de naam van de filosofie ook vandaan. Ze schreef dan ook haar dikste non-fictie werk over dit onderwerp, 'An Introduction to Objectivist Epistemology'. Objectief betekent voor Ayn Rand een correcte relatie tussen het bewustzijn en de wereld. Hiermee verschilt Ayn Rand van de intrinsicistische epistemologie die stelt dat waarheid zich 'in' objecten bevindt, en de subjectivistische epistemologie, die stelt dat waarheid te vinden is 'in' het bewustzijn.

Ayn Rand stelt dat objectieve kennis kan worden verkregen door concepten te vormen. Een concept is mentale integratie van twee of meer eenheden met onderscheidende eigenschappen, met hun particuliere eigenschappen weggelaten. Deze eigenschappen worden gedefinieerd, en door deze definitie een naam te geven, een woord, krijgt een concept een concrete uitingsvorm. Zo kun je verschillende eetbare objecten die uit één boom vallen bijvoorbeeld conceptualiseren als Appel, waarbij je de onderlinge verschillen van de appels qua kleur, grootte en smaak negeert. Vervolgens zijn abstractere concepten vormbaar, zoals fruit: de verschillen tussen appels, bananen, sinaasappels etc. kun je negeren, en hun unieke overeenkomsten benoemen in een definitie, zoals: alles wat aan een houtachtige plant groeit.

Dit proces is uniek voor mensen, en Ayn Rand noemt dit de rede: het correct vormen van concepten vanuit perceptuele eenheden, gevolgd door de principes uit de logica. Middels de rede kunnen mensen objectieve kennis over de wereld waarin zij leven vergaren. Om die reden bekritiseert zij zowel het mysticisme en het skepticisme, de eerste omdat het waarheidsclaims accepteert zonder (goed) bewijs, het tweede omdat het stelt dat kennis onmogelijk is.

Ethiek[bewerken]

De belangrijkste waarden zijn volgens Rand de rede, doelmatigheid (purpose), zelfwaardering, die samenhangen met de belangrijke deugden van rationaliteit, productiviteit en trots. Productief werk is het centrale doel in het leven, rationaliteit is een voorwaarde daarvoor, trots is het resultaat. Moraliteit is volgens Rand niet bedoeld om te lijden en te sterven, maar om te genieten en te leven. Door op deugdzame wijze rationele doelen na te streven kan men die doelen bereiken, en zodoende gelukkig worden - het hoogste doel in het leven.

Het eerste uitgangspunt van Ayn Rand is dat het onderwerp bij morele vraagstukken het menselijke individu is. Het individu bestaat als eenheid van lichaam en bewustzijn; een collectief mensen bestaat uit individuele mensen. Het individu denkt, het individu handelt. Kortom, filosofisch antropologisch is Ayn Rand een individualist, en niet een collectivist of een solipsist.

Het tweede uitgangspunt is dat het belangrijk is eerst te vragen: Waarom heeft de mens een morele code nodig? Daarna pas kan men invullen wat die code in zou moeten houden. Haar antwoord is dat elk levend wezen probeert voor te bestaan, maar dat dit voor de mens een keuze is. Als men kiest te willen leven, dan brengt dat bepaalde noden met zich mee die objectief zijn vast te stellen. Behalve fysieke noden, heeft de mens filosofische noden. Als rationeel wezen moet hij beslissingen maken over complexe zaken en voor een lange termijn. Dat wat voorziet in deze noden is goed, dat wat afbreuk doet aan deze noden is slecht. Waarden zijn die zaken die men nastreeft te verkrijgen of te behouden, om in die noden te voorzien. Hiermee beantwoordt Ayn Rand het bekende 'is-ought' probleem dat werd geformuleerd door David Hume, het praktische is dat wat moreel is. In deze theorie van objectieve waarden komt het objectivisme dus duidelijk terug: wat goed of slecht is hangt af van de natuur van de realiteit én kan worden geëvalueerd door het menselijke bewustzijn. Dit morele objectivisme is een vorm van ethisch naturalisme. Rand was het dus oneens met ethisch subjectivisme, daar het stelt dat het goede slechts afhangt van een vorm van bewustzijn, en ook kritisch op ethisch intrinsicisme, omdat het goede slechts afhangt van bepaalde zaken of handelingen los van de consequenties.

Het derde uitgangspunt van Rand is dat de objectieve standaard van waarde voor ieder individu zijn eigen leven is. Deze standaard is een abstract meting om het individu te gidsen in zijn concrete keuzen. De mens moet zijn handelingen, waarden en doelen kiezen met behulp van deze standaard, niet om slechts voort te bestaan, om te floreren.Deugden zijn volgens Rand de handelingen die men verricht om waarden te verkrijgen of te behouden. De belangrijkste deugd is rationaliteit, omdat de rede het middel is waarmee de mens kennis kan opdoen over zijn leefomgeving en te ontdekken wat het goede inhoudt.

De ethische theorie van Ayn Rand er een van rationeel (ethisch) egoïsme. Dit in contrast met psychologisch egoïsme: egoïsme is een keuze, men kan ook iets anders kiezen. Rand is kritisch over het hedonisme, omdat het stelt dat genot de standaard van waarde is, en derhalve dat alles was genot oplevert het goede zou zijn, inclusief mogelijkerwijs het misbruiken van anderen voor zulk genot. Rand is daarnaast ook kritisch op het altruïsme, daar het stelt dat de ander de standaard van waarde is en dat als hoogste waarde beschouwt. Ayn Rand was dus voor rationele individuen die hun eigen doelen nastreven, zo mogelijk in vrijwillige samenwerking, en tegen zowel uitbuiting van de ander alsook het opofferen van het ego voor de ander.

Politiek & economie[bewerken]

Ayn Rand ziet de samenleving als een groep individuen, individuen die rationeel moeten denken om hun eigen geluk na te streven. Samenwerken op allerlei vlak kan dat geluk dichterbij brengen. Als alle partijen daarvan overtuigt zijn, dan zullen zij toestemmen met die samenwerking. Het alternatief voor zulke toestemming is (fysieke) dwang. De gedwongen persoon kan niet rationeel afwegen wat hem het beste lijkt, en past dus niet binnen het rationele egoïsme dat Ayn Rand voorstaat. Zij formuleerde daarom het non-agressie principe: "In een geciviliseerde samenleving, mag dwang enkel worden gebruikt als vergelding en enkel tegen zij die de dwang initieerden."[5] Vrijheid is de absentie van fysieke dwang.

Dit principe ligt aan de basis van de politieke filosofie van Ayn Rand, het idee van individuele vrijheid. Middels het epistemologisch en ethisch objectivisme concludeert zij dat objectieve wetgeving mogelijk is en dat dezee gebaseerd is op individuele rechten. Individuele rechten zijn in het kort: de rechten op leven en eigendom. Deze rechten zijn alleen te betrekken op daden, men heeft dus het recht eigendom te verkrijgen, niet om het te krijgen (van een ander). Rand was ook tegen dierenrechten, collectieve rechten en 'positieve' discriminatie.

De overheid, als instantie met het machtsmonopolie, moet deze rechten beschermen, en dus ook zelf voldoen aan het non-agressie principe. De enige overheidstaken die hiervoor nodig zijn, de enige taken die dus legitiem zijn, betreffen rechtspraak, politie en defensie. Politiek gezien is Ayn Rand dus een verdediger van een type politiek individualisme en een soort nachtwakersstaat, en toont in die zin overeenkomsten met sommige (klassiek)liberalen en sommige libertariërs. Ayn Rand pleitte voor een constitutionele republiek en prees de Amerikaanse Founding Fathers om hun fundamentele idee van individuele rechten. Zij is kritisch op anarchisten om hun verwerping van de overheid als institutie die objectieve wetgeving toepast, en verwierp specifiek het libertarische idee van een 'vrije markt voor overheden', daar de vrije markt zelf berust op een overheid (die individuele rechten beschermt).

De verdediging van vrije interactie van individuen en hun recht op hun eigendom leiden tot de conclusie van Ayn Rand dat de vrije markt en privaat eigendom morele instituties zijn, waar zolang er geen fysieke dwang in het spel is de overheid geen recht heeft om te interveniëren, te reguleren of te belasten. Zodoende is Ayn Rand vanuit het rationeel egoïstische redenen een verdediger van het kapitalisme. Ze pleit voor een scheiding tussen economie en staat, op dezelfde wijze en om dezelfde reden als dat zij voor de scheiding van kerk en staat pleit. Ayn Rand looft het kapitalisme ook als het enige praktische systeem: "Het kapitalisme heeft de hoogste levensstandaard gecreëerd die ooit op de aarde is gekend." Zij noemde kapitalisme het onbekende ideaal.[6]

Ayn Rand is kritisch op collectivistische systemen als het communisme, het socialisme, het nazisme en het fascisme. Dezen schenden de rechten van individuen ten behoeve van het collectief, en dwingen het individu zo om voor anderen te leven. Zij is ook kritisch op de welvaartsstaat en de sociaaldemocratie, omdat dezelfde reden. Meerderheidsstemmingen zijn geen legitimatie voor het schenden van de (eigendoms)rechten van een minderheid, en het individu is de kleinste minderheid op aarde.

Esthetica[bewerken]

Kunst heeft, naar haar boek the Romantic Manifesto, de rol een ode aan het leven te zijn.

Referenties[bewerken]

  1. Zo gedefinieerd in onder andere de volgende bronnen:
    Internet Encyclopedia of Philosophy (2006), s.v. "Ayn Rand" Retrieved June 22, 2006.
    Smith, Tara. Review of "On Ayn Rand." The Review of Metaphysics 54, no. 3 (2001): 654–655. Retrieved from ProQuest Research Library.
    Encyclopædia Britannica (2006), s.v. "Rand, Ayn." Retrieved June 22, 2006, from Encyclopædia Britannica Online.
    Bergman, Gregory. "Filosofie voor in bed, op het toilet of in bad", zesde druk augustus 2007.
  2. Rand, Ayn, Atlas Shrugged (Centennial Edition) p. 1074, Signet, 1996. ISBN 0-451-19114-5.
  3. Peikoff, Leonard, Objectivism: The Philosophy of Ayn Rand, Meridian, 1993. ISBN 978-0452011014.
  4. Rand, Ayn, Introduction to Objectivist Epistemology, Meridian, 1990. ISBN 0-452-01030-6.
  5. (en) Rand, Ayn, "The Nature of Government (December 1963, from The Virtue of Selfishness, 1961, 1964)"
  6. (en) Rand, Ayn, “Theory and Practice,” Capitalism: The Unknown Ideal, 1986

Externe links[bewerken]