Rokade

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Naar navigatie springen Naar zoeken springen
Voor een andere betekenis, zie Rochade (hoorspel), voor het Franse wegtype, zie Rocade
8 Chess l45.svg Chess d45.svg kd rd Chess l45.svg Chess d45.svg Chess l45.svg Chess d45.svg
7 Chess d45.svg Chess l45.svg Chess d45.svg Chess l45.svg Chess d45.svg Chess l45.svg Chess d45.svg Chess l45.svg
6 Chess l45.svg Chess d45.svg Chess l45.svg Chess d45.svg Chess l45.svg Chess d45.svg Chess l45.svg Chess d45.svg
5 Chess d45.svg Chess l45.svg Chess d45.svg Chess l45.svg Chess d45.svg Chess l45.svg Chess d45.svg Chess l45.svg
4 Chess l45.svg Chess d45.svg Chess l45.svg Chess d45.svg Chess l45.svg Chess d45.svg Chess l45.svg Chess d45.svg
3 Chess d45.svg Chess l45.svg Chess d45.svg Chess l45.svg Chess d45.svg Chess l45.svg Chess d45.svg Chess l45.svg
2 Chess l45.svg Chess d45.svg Chess l45.svg Chess d45.svg Chess l45.svg Chess d45.svg Chess l45.svg Chess d45.svg
1 Chess d45.svg Chess l45.svg Chess d45.svg Chess l45.svg Chess d45.svg rl kl Chess l45.svg
a b c d e f g h
Wit heeft een korte rokade uitgevoerd, Zwart een lange.

De rokade (vroeger ook geschreven als rochade) is een bijzondere zet in het schaakspel. Het is de enige zet waarbij twee stukken van dezelfde kleur verplaatst worden (koning en toren). Men spreekt van een korte of een lange rokade. Voert men een rokade uit, dan heet dat: rokeren.

Oorsprong[bewerken | brontekst bewerken]

In Shatranj, de voorganger van schaken, bestond de rokade niet. In de 13e eeuw ontstonden in Europa varianten waarbij de koning vanuit de beginstand meer dan één veld mocht bewegen. Tegen het einde van de 16e eeuw was deze 'beginsprong' geëvolueerd tot diverse vormen van rokade. In de 17e eeuw is de rokade, zoals die nu is, algemeen gebruikelijk geworden.[1]

Openingszet[bewerken | brontekst bewerken]

De rokade is een belangrijke zet voor het voltooien van de ontwikkeling in de opening. Ze brengt namelijk de koning min of meer in veiligheid en brengt tegelijk een toren in het spel. Het is de enige zet waarbij twee stukken van dezelfde kleur betrokken zijn.

Men onderscheidt de korte en de lange rokade. In beide gevallen gaat de koning vanuit zijn beginpositie (op de e-lijn) twee velden opzij en gaat de toren vanuit zijn beginpositie over de koning heen naar het veld direct naast de koning. Bij de korte rokade gaat de koning dus naar de g-lijn en de toren van de h- naar de f-lijn. De toren springt daarbij als het ware over de koning heen. Bij de lange rokade gaat de koning naar de c-lijn en de toren van de a- naar de d-lijn.

In de schaaknotatie wordt de korte rokade aangegeven met 0-0 en de lange rokade met 0-0-0. In computerprogramma's noteert men de rokade vaak als een zet met de koning, dus (als wit rokeert) Ke1-g1 of Ke1-c1. Dat kan omdat dat geen geldige zetten zijn, tenzij er gerokeerd wordt.

8 rd Chess d45.svg Chess l45.svg Chess d45.svg kd Chess d45.svg Chess l45.svg rd
7 pd Chess l45.svg Chess d45.svg Chess l45.svg Chess d45.svg Chess l45.svg Chess d45.svg pd
6 Chess l45.svg Chess d45.svg Chess l45.svg Chess d45.svg Chess l45.svg Chess d45.svg Chess l45.svg Chess d45.svg
5 Chess d45.svg Chess l45.svg Chess d45.svg Chess l45.svg Chess d45.svg Chess l45.svg Chess d45.svg Chess l45.svg
4 Chess l45.svg Chess d45.svg Chess l45.svg pl bd Chess d45.svg bl Chess d45.svg
3 Chess d45.svg Chess l45.svg Chess d45.svg Chess l45.svg Chess d45.svg Chess l45.svg Chess d45.svg pl
2 Chess l45.svg Chess d45.svg Chess l45.svg Chess d45.svg Chess l45.svg Chess d45.svg Chess l45.svg Chess d45.svg
1 rl Chess l45.svg Chess d45.svg Chess l45.svg kl Chess l45.svg Chess d45.svg rl
a b c d e f g h
Ondanks de zwarte loper op e4 kan Wit naar beide zijden rokeren. Zwart kan niet lang rokeren, want dan komt hij schaak te staan. Begint Wit met de korte rokade dan bestrijkt zijn koningstoren f8 en mag Zwart ook niet kort rokeren. Begint Wit met Lh5+, dan is veld c8 niet meer bestreken, maar mag Zwart vanwege het actuele schaak helemaal niet rokeren. Beantwoordt hij het schaak met een koningszet dan is zijn rokaderecht definitief verloren, terwijl het na ...Lg6 later nog kan.

Geen rokademogelijkheid[bewerken | brontekst bewerken]

De rokade mag niet worden uitgevoerd als:

  1. er al een zet met de koning of de betrokken toren is gedaan, zelfs als deze stukken weer op hun oorspronkelijke plaats zijn teruggekeerd;
  2. er een stuk tussen de koning en de betrokken toren staat (het is dus niet mogelijk met de rokade een stuk te slaan);
  3. de koning schaak staat;
  4. de koning tijdens het rokeren een veld passeert dat door een vijandelijk stuk bestreken wordt;
  5. de koning na de rokade schaak komt te staan (dit staat uitdrukkelijk in de regels, maar spreekt eigenlijk al vanzelf).

Is niets van het bovenstaande van toepassing, dan is de rokade toegestaan. De volgende twee situaties zijn geen reden om de rokade te verbieden:

  1. de koning heeft al eens schaak gestaan, natuurlijk mits dat schaak is opgeheven zonder dat een zet met de koning is gedaan.
  2. de toren staat aangevallen.

Zetuitvoering[bewerken | brontekst bewerken]

Bij het uitvoeren van een zet en het indrukken van de klok gebruikt men steeds maar een hand. Dat geldt ook voor de rokade en het is dus niet correct met twee handen beide stukken tegelijk te verplaatsen.

Volgens de FIDE-regels[2] moet bij het uitvoeren van de rokade eerst de koning worden verplaatst en dan pas, met dezelfde hand, de toren. Als de koning is verplaatst en losgelaten, is de speler verplicht de rokade te voltooien, tenzij deze onreglementair zou zijn. De gedachte achter deze regel is dat voltooien van de rokade niet verplicht zou zijn als de speler eerst de toren zou mogen verplaatsen - de tegenstander zou in dat geval kunnen denken dat er alleen een torenzet is uitgevoerd en dat de zet voltooid is.

Max Euwe schrijft dat het geoorloofd is eerst de toren te verplaatsen, maar dan moet onmiddellijk, in dezelfde beweging, de koning worden verplaatst.

Bij Chess960 is het iets anders. Daar wordt geadviseerd eerst de koning van het bord te nemen, daarna de toren te verzetten en ten slotte de koning terug te zetten.

Wordt een rokade uitgevoerd die onreglementair is, bijvoorbeeld doordat de koning schaak stond, dan is de Pièce touchée-regel van toepassing. Er moet een andere zet worden gedaan met de aangeraakte koning. Als er geen zet met de koning mogelijk is, is de betreffende speler vrij in de keuze van een andere zet. Het (na de koning) aanraken van de toren waarmee men had willen rokeren, heeft sedert de wijziging van de spelregels van juli 2017 geen consequenties.[2]

Spelling en etymologie[bewerken | brontekst bewerken]

Rokade wordt ook wel geschreven als rochade. Rokade is echter de spelling volgens Woordenlijst Nederlandse Taal (het Groene Boekje) en wordt gebruikt in de officiële Nederlandse vertaling van de FIDE-regels voor het schaakspel (KNSB, 2009).

Het woord is volgens de schaakhistoricus Davidson[3] afgeleid van het Italiaanse rocca, dat fort betekent. In het Engels heet de toren rook. Beweegbare, gefortificeerde torens waren, toen het schaakspel in Europa werd geïntroduceerd, een veelgebruikt belegeringswapen.

Trivia[bewerken | brontekst bewerken]

  • De Nederlandse schaker/schrijver Tim Krabbé componeerde ooit een schaakprobleem met bijzondere rokade, naar een idee van Max Pam: als een pion op de e-lijn tot een toren is gepromoveerd, dan zou een 'ellenlange rokade' kunnen plaatsvinden. Met die toren hoeft immers geen zet te zijn gedaan. De moderne spelregels laten dat echter niet toe, omdat daarin staat dat de koning bij een rokade opzij moet bewegen.[4]

Zie ook[bewerken | brontekst bewerken]

Zie de categorie Chess van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.