Basiliek

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
plattegrond van een basilica in Pompeï

Een basiliek is een bouwvorm uit de klassieke oudheid en in de romaanse en gotische kerkarchitectuur. Tevens is het een eretitel voor kerkgebouwen in de Rooms-katholieke Kerk, ongeacht hun architectonische vorm. In de laatste betekenis telt België 27, Nederland 25 en Suriname 1 basiliek(en).

Etymologie[bewerken]

Het Nederlandse woord basiliek is afgeleid van het Latijnse woord basilica, dat op zijn beurt weer is afgeleid van het Griekse Βασιλικής (basilikès) ("koninklijk gebouw") (het Griekse woord basileus betekent koning).

Klassieke oudheid[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie Basilica (bouwwerk) voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

De term basiliek is in eerste instantie een bouwkundige term uit de klassieke oudheid. In deze betekenis spreekt men over een basilica. De basilica lag meestal aan het forum en was een meerschepig gebouw vaak met hogere middenpartij. De hogere middenpartij was voorzien van grote vensters, de zogenaamde lichtbeuk. Het diende voornamelijk als markthal en beursgebouw, in de keizertijd ook als rechtszaal. Voor dit laatste gebruik werd aan de basilica een rechthoekige of halfronde uitbouw, de apsis, aan toegevoegd.

Romaanse basiliek[bewerken]

Romaanse basiliek in Keulen (St-Cecilia)

Uit de bouwstijl van de Romeinse basilica ontwikkelde zich de romaanse kerkarchitectuur. Torens verschenen later en gaan in hun geschiedenis terug naar Romeinse uitkijktorens en donjons. Al in de Romeinse tijd werden aan de basilicastructuur soms twee apses toegevoegd. Romaanse basilieken hebben meestal één apsis, aan de oostzijde (hoewel ook kerken met twee apses bekend zijn). Hier werd het hoofdaltaar geplaatst. Vroeg-christelijke basilieken hebben vaak één of meerdere ambo's, een soort stenen kansels.

Een romaanse basiliek is meestal een driebeukige kerk, waarvan de zijbeuken lager zijn dan de middenbeuk. Het hoogteverschil tussen het hoge dak van de middenbeuk en de lagere daken van de zijbeuken wordt overbrugd door een muur waarin vensters zijn aangebracht, de lichtbeuk. De meeste basilieken hebben tevens één of meerdere dwarsbeuken of transepten en zijn daarmee kruisbasilieken. Vooral in het prinsbisdom Luik komen pseudobasilieken voor, waarbij het transept minder hoog is dan het kerkschip (pseudotransept).

Beroemd zijn de twaalf romaanse basilieken in Keulen: Sint-Severinus, Sint-Maria in Lyskirchen, Sint-Andreas, Heilige Apostelen, Sint-Gereon, Sint-Ursula, Sint-Pantaleon, Heilige Maria in het Capitool (Heilige Maria in het Capitool), Grote Sint-Martinus, Sint-Joris, Sint-Kunibert en Sint-Cecilia.

In de 19e en 20e eeuw zijn er kerken in neoromaanse basiliekvorm gebouwd.

Basiliek als eretitel[bewerken]

In de Katholieke Kerk is basiliek (basilica) tevens een eretitel voor bijzondere kerken. Daarbij wordt onderscheid gemaakt tussen basilica maior en basilica minor. Vrijwel alle basilieken (bijna 1600) vallen onder die laatste groep. Er zijn slechts vier kerken met de titel basilica maior (ook wel basilica pontificia, pauselijke basiliek), alle gelegen in Rome:

De titel Basilica minor is een bijzondere eretitel die de paus verleent aan een bijzondere kerk. Een basilica minor hoeft geen basiliek te zijn in architectonische zin, ook andere kerktypen komen voor deze titel in aanmerking. De procedure voor het verkrijgen van de titel van basilica minor is kerkrechtelijk vastgelegd in de Acta Domus Ecclesiae van 9 november 1989.

De toekenning van de titel basilica minor heeft tot doel de specifieke kerk uit te zonderen van de andere kerkgebouwen. Het gaat meestal om een bijzonder heiligdom, uitverkoren vanwege hun historische betekenis of vanwege het feit dat de kerk een bedevaartsoord is.

De gebouwen en vlaggen van een basiliek dragen de gekruiste sleutels van Petrus, zoals deze zijn te vinden op het pauselijke wapenschild, en het pauselijke wapen van de regerende paus op een opvallende plaats op de gevel of in het interieur. Aan de eretekens, het conopeum en het tintinnabulum, kan men zien dat een kerk de titel van basiliek draagt. Deze eretekens staan bij feestelijke gelegenheden meestal opgesteld in het priesterkoor. De kleding van de plebaan of pastoor van een kleine basiliek is afwijkend. Hij draagt een zwarte mozetta met rode bies.

Over de hele wereld droegen in 2010 1588 kerken deze titel, waarvan 550 in Italië. Frankrijk, Spanje en Polen tellen elk meer dan 100 basilieken. In België zijn 29 basilieken; in Nederland 25 basilieken.[1]

Zie ook[bewerken]

Externe links[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties