Gaskamer

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Voormalige gaskamer in de gevangenis San Quentin in de Amerikaanse staat Californië waar nu dodelijke injecties worden toegediend

Een gaskamer is een executieruimte waarin met behulp van een giftig gas (meestal blauwzuur) mensen om het leven gebracht worden. In de Tweede Wereldoorlog werden gaskamers door de nazi's gebruikt om grote groepen joden, zigeuners, gehandicapten en andere door het naziregime als ongewenst beschouwde personen in één keer te vermoorden.

Frankrijk onder Napoleon[bewerken]

In een controversieel boek uit 2005, 'Le Crime de Napoléon', beweerde de Franse historicus Claude Ribbe dat Napoleon Bonaparte de eerste was die gaskamers gebruikte om massaal mensen te doden. Om de slavenopstand in Haïti te onderdrukken, vermoordden Franse troepen in 1802 100.000 zwarte slaven in ruimtes in schepen door zwavel te verbranden, waardoor het giftige gas zwaveldioxide ontstond. Zijn beweringen brachten in Frankrijk een kleine politieke en academische storm teweeg en zijn nog steeds omstreden.

Tweede Wereldoorlog: ontstaan van de gaskamers[bewerken]

Vanaf 1939 werden in nazi-Duitsland en in de door de nazi's bezette gebieden in Oost-Europa op grote schaal krijgsgevangenen, verzetsstrijders, zigeuners, homoseksuelen, joden, geesteszieken en zwakzinnigen, en andersdenkenden zoals Jehova's Getuigen, vermoord. In aanvang gebeurde dat door de slachtoffers neer te schieten. Meestal stonden de slachtoffers voor grote, vaak door henzelf gegraven greppels waarna ze door een doodseskader één voor één werden neergeschoten. De Duitse leiders vonden deze methode te duur (de kogels konden beter in de strijd gebruikt worden), er waren veel mensen voor nodig en het doodschieten van onschuldige mensen (waaronder veel kinderen) was mentaal belastend voor de deelnemers aan een doodseskader. De soldaten liepen grote kans om zenuwziek te worden. Daarom werd er gezocht naar methoden die goedkoper waren en waar de daders minder last van zouden hebben.

De nazi's experimenteerden met explosieven: gevangenen werden bij elkaar gedreven in een gebouw, waarna het gebouw werd opgeblazen. Deze methode was wel effectief in de zin dat geen van de slachtoffers de explosie overleefde, maar het opruimen van lichaamsdelen was minstens zo belastend als de executie van gevangenen. Men ging op zoek naar een methode waarmee men grote groepen mensen in één keer kon doden, zonder dat er bloed aan te pas kwam. In de jaren '30 gebruikten de nazi's al koolmonoxide (vaak uitlaatgassen van vrachtauto's) voor het doden van lichamelijk en geestelijk gehandicapten. Dit werd eufemistisch het euthanasieprogramma genoemd. Deze methode van vergassen ging men ook toepassen op gevangenen in concentratiekampen. Uitlaatgassen werden o.a. gebruikt in Sobibór en Treblinka. Ook richtten de Duitsers bijvoorbeeld in Chełmno in vrachtwagens mobiele gaskamers in. De joden werd verteld dat ze "op transport" gingen per vrachtwagen, vervolgens werden de uitlaatgassen de laadruimte ingeleid. De wagen reed intussen naar een massabegraafplaats. Aan deze methode kleefden nog steeds nadelen. Het duurde nog steeds vrij lang (ca. 20 minuten), en de bestuurder kon de gevangenen horen roepen en bonzen wanneer ze zich realiseerden dat ze vergast werden.

Gaskamers vanaf 1941[bewerken]

Lege blikken Zyklon B gevonden in Auschwitz
Gaskamer in Stutthof bij het huidige Sztutowo

De eerste gaskamers die werden gebruikt stonden in Bernburg, waar de vergassingen met koolmonoxide plaats vonden. In eerste instantie werden hier geestelijk gehandicapten vermoord. Vervolgens ging men er toe over om concentratiekampgevangenen die door ontberingen niet meer in staat waren om te werken te vergassen. Het was een traagwerkend proces, zodat de gevangenen zich er goed bewust van waren wat er gebeurde en erg leden. De vergassingen werden vaak gefilmd. Op deze manier zijn enkele duizenden gevangenen om het leven gebracht. Op 5 juni 1942 startte een programma om enkele honderden gevangenen uit Neuengamme te vergassen. Er zaten 45 Nederlanders bij, allen communisten; ongeveer de helft was van Joodse afkomst. Ze werden in de periode tot 2 juli 1942 in alfabetische volgorde vergast. De eerste twee vergaste Nederlanders waren de uit Amsterdam afkomstige Jacob Joseph Abrahamson en Gerardus Cornelis Hendricus Arkenbout; Abrahmson was van Joodse afkomst, Arkenbout niet. De nabestaanden kregen een standaard overlijdensbericht, dat al een dag van tevoren bij hun vertrek uit Neuengamme was klaargemaakt. Meestal werd Lungenentzündung of Versagen von Herz und Kreislauf bei chron. Magen und Darmkatarrh als gefingeerde doodsoorzaak opgegeven.[1][2]

Experimenten met blauwzuur vonden voor het eerst plaats in Auschwitz. Eén van de bewakers van het kamp was op het idee gekomen om dit gas — dat al in het kamp gebruikt werd voor ontluizing van kleding — toe te passen op de gevangenen. Na enig geëxperimenteer werd in september 1941 gekozen voor Zyklon-B, dat bij contact met lucht in een voldoende warme omgeving verdampt tot blauwzuur. Zyklon-B was goedkoop, het was makkelijk te vervoeren en de gevangenen overleden snel en zonder zichtbaar bloedvergieten.

Bij aankomst in een (vernietigings)kamp werden de gevangenen meestal gesplitst. De gezondere en sterkere mannen werden direct aan het werk gezet. De vrouwen, kinderen, bejaarden en zieken werden apart gehouden. In sommige gevallen werd iedereen zonder meer direct naar de gaskamers geleid en binnen enkele uren na aankomst vergast.

De slachtoffers werden naar een kleedruimte geleid, waar hen werd meegedeeld dat ze gewassen en ontluisd zouden worden. Het voordeel van die werkwijze was dat men achteraf de lijken niet hoefde uit te kleden. Bovendien waren de slachtoffers handelbaarder wanneer ze niet vermoedden dat ze vermoord zouden worden. Men moest alle kleding en kostbaarheden achterlaten en werd verzocht kleding bij elkaar te leggen en schoenen aan de veters vast te binden, zodat iedereen zijn eigendommen na het douchen terug zou vinden. Om de schijn hoog te houden kreeg ieder een stuk zeep mee, soms ook een handdoek, en waren de gaskamers ingericht als doucheruimtes, met tegelvloeren en -wanden, en (niet-werkende) douchekoppen. Bewakers en leden van het Sonderkommando hielpen soms de slachtoffers (vooral kinderen) met uitkleden en vertelden geruststellende (maar verzonnen) verhalen over het kampleven. De slachtoffers verkeerden dan ook tot het laatst in de veronderstelling dat ze zouden worden gedoucht en ontluisd.

Toch waren er slachtoffers die de truc doorzagen, dan wel omdat ze al bekend waren met de geruchten, dan wel door inconsistenties in de verhalen van de bewakers. Sommigen reageerden door in paniek te raken of te schreeuwen, waarop ze door bewakers apart werden genomen en doodgeschoten. Anderen speelden desondanks het spelletje mee, wetend dat ze er toch niets meer aan konden veranderen, en trachtten hun kinderen te troosten en gerust te stellen in hun laatste levensminuten. Sommigen probeerden (tevergeefs) hun leven te redden door de bewakers te smeken of nog ondergedoken familieleden te verraden.

Terwijl de gevangenen verbaasd naar de douchekoppen keken waar geen water uitkwam, werden Zyklon B-pellets naar binnen geworpen door dakluiken waarna door contact met lucht het giftige blauwzuur ontstond. Anders dan vaak wordt beweerd kwam het gas dus niet uit de douchekoppen, die zaten er alleen maar om de schijn op te houden. Terwijl het gas zijn werk deed, doorzocht het Sonderkommando de kleding naar kostbaarheden. Na 20 à 30 minuten was iedereen overleden, hoewel de meesten vrijwel direct door het gas bevangen raakten en het bewustzijn verloren. Hierop schoren gevangenen met gasmaskers de lijken en ontdeden hen van kostbaarheden en gouden kronen. Vervolgens werden de slachtoffers in het naburige crematorium gecremeerd. Degenen die nog tekenen van leven vertoonden werden soms doodgeschoten maar ook wel levend naar het crematorium gebracht.[bron?]

Veel gaskamers hadden kijkgaten waardoor de vergassingen konden worden gadegeslagen, in de regel door de kampcommandant. Höss heeft aldus zeer veel vergassingen gadegeslagen en hier verslag van gedaan. Soms bezochten hoge partijleden het kamp en sloegen een vergassing gade, waarna ze meestal stil en onder de indruk waren. Volgens Höss schrok zelfs Adolf Eichmann van de vergassingen, en zouden er maar weinigen 'gehard genoeg' zijn om zijn plaats in te nemen. Zelf achtte Höss het absoluut noodzakelijk om 'met ijzeren vastbeslotenheid' de orders van Hitler uit te voeren.

Zelfs toen het nieuws van het bestaan van de gaskamers langzaamaan bekend werd, weigerden veel mensen te geloven dat de gaskamers zouden bestaan. Er zijn door de nazi's in de gaskamers vele miljoenen mensen vermoord.

Eind 2008 werden in een Berlijns appartement 28 oorspronkelijke bouwplannen daterend van 1941 tot 1944 van Auschwitz teruggevonden voorzien van handtekeningen van verantwoordelijken van de SS met de initialen van Heinrich Himmler. In dit archief is een plan teruggevonden van een gaskamer van 11,16 m op 11,20 m. De tekening van de kelderverdieping toont de sokkels voor de door Topf und Söhne geleverde verbrandingsovens. Deze vondst bewijst het systematisch geplande karakter van de genocide.[3] [4]

Doodstraf[bewerken]

Noord-Korea[bewerken]

Volgens recente indicaties worden gaskamers tegenwoordig in Noord-Korea gebruikt, zoals in concentratiekamp Hoeryong. Dit is echter moeilijk te achterhalen, aangezien het regime in Noord-Korea erg afgesloten is van de buitenwereld. Verder komen veel van deze verhalen van gevluchte Noord-Koreanen, die dit soort verhalen (al dan niet tegen een vergoeding) tegen Zuid-Koreaanse, en/ of Japanse journalisten vertellen. In die laatste twee landen is de houding naar Noord-Korea sowieso zeer kritisch. De mogelijkheid dat er gaskamers als executiemiddel gebruikt worden in Noord-Korea kan echter niet uitgesloten worden.

Verenigde Staten[bewerken]

In de Verenigde Staten werd de gaskamer als executiemethode voor het eerst toegepast op 8 februari 1924 en voor de laatste keer in maart 1999 bij de executie van de Duitser Walter LaGrand. De beul zat in een naburig kamertje, waar hij een cyanidezout aan een zwavelzuuroplossing toevoegde (meestal natrium- of kaliumcyanide). In de daaropvolgende zuur-basereactie werd het zwakkere blauwzuur door het sterkere zwavelzuur uit zijn zout gedreven, waardoor blauwzuur vrijkwam. Uiteraard was de constructie zodanig dat de beul dit gas niet kon inademen, maar werd dit gas naar de gaskamer geleid. Een veroordeelde, die het blauwzuur overigens niet kon zien, kreeg doorgaans het advies een diepe ademteug te nemen zodat snel bewusteloosheid zou volgen. Veel veroordeelden probeerden echter instinctief zo lang mogelijk hun adem in te houden, waardoor de doodsstrijd pijnlijk en langdurig was.

Het gebruik van een gaskamer wordt in vijf Amerikaanse staten (Californië, Maryland, Wyoming, Missouri en Arizona) nog steeds genoemd als een wettelijke mogelijkheid voor het terechtstellen van ter dood veroordeelden. Echter, de gaskamer werd door een Amerikaans gerechtshof als wrede en ongebruikelijke straf aangewezen. De Amerikaanse grondwet verbiedt wrede en ongebruikelijke straffen. Mede hierdoor is de gaskamer in de meeste staten afgeschaft en wordt ook in de vijf eerdergenoemde staten de dodelijke injectie als een optie voor doodstraffen aangeboden. Alleen als de ter dood veroordeelde de gaskamer verkiest boven de andere opties, dan zou deze theoretisch nog gebruikt kunnen worden. Het is dus hoogst onwaarschijnlijk dat een gaskamer ooit nog gebruikt zal worden in de Verenigde Staten.

Wreedheid[bewerken]

Om aan te geven hoe wreed deze vorm van doodstraf is, hebben veel mensen hier al hun betoog over gehouden, vaak naar aanleiding van een doodstraf. Twee voorbeelden hiervan zijn:

  • Executie van Jimmy Lee Gray, 2 september 1983, Mississippi. De mensen die de executie leidden moesten de ruimte 8 minuten nadat het gas was vrijgekomen ontruimen. Dit omdat de getuigen verafschuwd en ontsteld waren over de manier waarop deze man aan zijn einde kwam; zij waren getuige hoe de veroordeelde wanhopig naar adem snakte. Zijn advocaat bekritiseerde de 'state officials' op de ontruiming van de ruimte, terwijl zijn cliënt nog in leven was. David Bruck, een advocaat gespecialiseerd in zaken die de doodstraf betreffen, zei hierover: "Jimmy Lee Gray ging dood door het veelvuldig met zijn hoofd slaan tegen een stalen paal in de gaskamer, terwijl verslaggevers zijn kreunen telden."
  • Executie van Donald Eugene Harding, 6 april 1992, Arizona. Om 00:18 uur werd 1 pond aan natriumcyanideballetjes aan een vat toegevoegd. Dat vat bevatte ruim 6 liter gedistilleerd water en 36 deciliter zwavelzuur, en stond onder de stoel waarop de veroordeelde zat. Cameron Harper, een verslaggever van de lokale televisiezender KTVK-TV, zei: "Ik zag hoe Harding terechtkwam in hevige spasmes, die ongeveer 57 seconden duurden. Daarna werden zijn stuiptrekkingen minder. Zijn rugspieren spanden minder samen. De intensiteit van de stuiptrekkingen werden nog minder. Ik heb het einde geklokt op 6 minuten en 37 seconden nadat alles begon. Zijn hoofd ging met horten en stoten naar beneden. Overduidelijk dat deze man geleden heeft. Dit was een gewelddadige dood, laat daar geen misverstand over ontstaan. [...] Het was een nare gebeurtenis. We maken dieren op een humanere manier af. Dit was geen makkelijke en simpele dood." Carla McClain, een andere getuige en een verslaggeefster voor de lokale krant Tucson Citizen, zei: "Hardings dood was extreem heftig. Hij verkeerde in grote pijn. Ik hoorde hem hijgen, naar adem snakken en kreunen. Ik zag zijn lichaam veranderen van rood naar paars."

Verdringing van zuurstof[bewerken]

Stikstofverstikking is wel voorgesteld als een alternatief voor vergassing met blauwzuur. Hierbij wordt, door bijvoorbeeld vloeibare stikstof te verdampen, zoveel stikstof aan de lucht in de gaskamer toegevoegd, dat de zuurstof verdrongen wordt en de veroordeelde stikt. Omdat er geen sprake is van een ophoping van kooldioxide in het bloed (die wordt immers gewoon uitgeademd), krijgt de veroordeelde ook geen gevoel te stikken, maar zal hij snel en pijnloos bewusteloos raken en overlijden. Uiteraard zal de veroordeelde beseffen dat hij verstikt zal worden, maar de bewusteloosheid zal vrijwel onaangekondigd komen. Ook heeft de methode het voordeel ten opzichte van de dodelijke injectie, dat men geen medisch geschoold personeel nodig heeft dat ethische bezwaren zal hebben tegen meewerking aan een executie. Men kan als alternatief eventueel een ander inert gas als helium of argon gebruiken. Een iets andere werking heeft koolmonoxide, dat zich krachtig bindt aan hemoglobine en zo voorkomt dat het bloed nog langer zuurstof kan opnemen.

Voor zover bekend is er op deze wijze nooit een doodstraf uitgevoerd, maar de methoden met inademen van helium of koolmonoxide wordt wel regelmatig gebruikt bij zelfmoord en lijkt tot een zachte dood te leiden.

Bronnen, noten en/of referenties
  1. R. Harthoorn, Vuile oorlog in Den Haag, Van Gruting, 2011.
  2. De Nederlandse overheid heeft altijd volgehouden dat de 45 communisten in Neuengamme om het leven waren gekomen; pas in 2007 werd bekend dat de communisten in Bernburg vergast werden. De Oorlogsgravenstichting houdt nog steeds vast aan Neuengamme als overlijdensplaats. Zie bijvoorbeeld http://www.pietdouwma.nl/bernburg.php.
  3. Die Baupläne von Auschwitz
  4. Plan van een gaskamer te Auschwitz