Rokade

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Nuvola single chevron right.svg Voor een andere betekenis, zie Rochade (hoorspel).
8 rd Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png kd Chess d40.png Chess l40.png rd
7 Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png
6 Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png
5 Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png
4 Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png
3 Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png
2 Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png
1 rl Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png rl kl Chess l40.png
a b c d e f g h
Zwart heeft torens en koning nog op de oorspronkelijke positie, wit heeft een korte rokade uitgevoerd.

De rokade (vroeger ook geschreven als rochade) is een bijzondere zet in het schaakspel. Het is de enige zet waarbij twee stukken van dezelfde kleur verplaatst worden (koning en toren).

Oorsprong[bewerken]

In Shatranj, de voorganger van schaken, bestond de rokade niet. In de 13e eeuw ontstonden in Europa varianten waarbij de koning vanuit de beginstand meer dan één veld mocht bewegen. Tegen het einde van de 16e eeuw was deze 'beginsprong' geëvolueerd tot diverse vormen van rokade. In de 17e eeuw was de rokade, zoals die nu is, algemeen gebruikelijk geworden.[1]

Openingszet[bewerken]

De rokade is een belangrijke zet voor het voltooien van de ontwikkeling in de opening. Ze brengt namelijk de koning min of meer in veiligheid en brengt tegelijk een toren in het spel. Het is de enige zet waarbij twee stukken van dezelfde kleur betrokken zijn.

Men onderscheidt de korte en de lange rokade. In beide gevallen gaat de koning vanuit zijn beginpositie (op de e-lijn) twee velden opzij en gaat de toren vanuit zijn beginpositie over de koning heen naar het veld direct naast de koning. Bij de korte rokade gaat de koning dus naar de g-lijn en de toren van de h- naar de f-lijn. De toren springt daarbij als het ware over de koning heen. Bij de lange rokade gaat de koning naar de c-lijn en de toren van de a- naar de d-lijn.

In de schaaknotatie wordt de korte rokade aangegeven met 0-0 en de lange rokade met 0-0-0.

8 rd Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png kd Chess d40.png Chess l40.png rd
7 Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png
6 Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png
5 Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png
4 Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png
3 Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png
2 Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png
1 Chess d40.png Chess l40.png kl rl Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png rl
a b c d e f g h
Zwart heeft torens en koning nog op de oorspronkelijke positie, wit heeft een lange rokade uitgevoerd.

Geen rokademogelijkheid[bewerken]

De rokade mag niet worden uitgevoerd als:

  • er al een zet met de koning gedaan is,
  • er al een zet met de betrokken toren is gedaan,
  • er een stuk tussen de koning en de betrokken toren staat (het is dus niet mogelijk met de rokade een stuk te slaan),
  • de koning schaak staat,
  • de koning tijdens het rokeren een veld passeert dat door een vijandelijk stuk bestreken wordt,
  • het resultaat zou zijn dat de koning na de rokade schaak komt te staan (maar dat spreekt vanzelf).

De rokade is niet verboden als:

  • de koning al eens schaak heeft gestaan en dat schaak is opgeheven zonder een zet met de koning te doen
  • de toren staat aangevallen.

Zetuitvoering[bewerken]

Volgens FIDE-regels[2] moet bij het uitvoeren van de rokade eerst de koning op het doelveld worden geplaatst en dan pas, met dezelfde hand, de toren.[3] De koning beweegt twee velden naar de toren toe, en de toren beweegt over de koning heen naar het eerstvolgende veld naast de koning; dat wil zeggen, de witte koning op e1 en de toren op a1 gaan naar: koning c1, toren d1 (lange rokade); de witte koning op e1 en de toren op h1 gaan naar: koning g1, toren f1 (korte rokade). De zet gaat voor zwart op dezelfde wijze.

Wordt een rokade uitgevoerd die onreglementair is, bijvoorbeeld doordat de koning schaak stond, dan is de pièce-touchée-regel van toepassing. Er moet een andere zet worden gedaan met de aangeraakte koning. Het (na de koning) aanraken van de toren heeft geen gevolgen. Als er geen zet met de koning mogelijk is, is de betreffende speler vrij in de keuze van een andere zet. Het (na de koning) aanraken van de toren waarmee men had willen rokeren heeft nu geen consequenties.[2]

Het uitvoeren van een rokade waarbij eerst de toren en daarna de koning wordt verplaatst komt in de praktijk nog veel voor. Als de tegenstander dit accepteert, is er niets aan de hand. Het spreekt vanzelf dat de twee stukken snel en in een enkele beweging moeten worden verplaatst: een speler die eerst de toren verzet en daarna gaat nadenken, verspeelt het recht om een rokade uit te voeren. Als de tegenstander een beroep doet op de regel Pièce touchée, dan moet een scheidsrechter die claim honoreren. De speler moet zijn zet terugnemen en met de betreffende toren een zet doen.

Als de koning op het doelveld is geplaatst, en is losgelaten, dan kan een speler niet meer terugkomen op zijn besluit om op dat doelveld te rokeren (tenzij de rokade onreglementair zou zijn). De speler is verplicht om de rokade af te maken door een van de twee torens erbij te plaatsen.

Spelling en etymologie[bewerken]

Rokade wordt ook wel geschreven als rochade. Rokade is echter de voorkeursspelling volgens Woordenlijst Nederlandse Taal (het Groene Boekje) en wordt gebruikt in de officiële Nederlandse vertaling van de FIDE Regels voor het Schaakspel (KNSB, 2009).

Het woord is volgens de schaakhistoricus Davidson[4] afgeleid van het Italiaanse rocca, dat fort betekent. Op zijn beurt was dat een verbastering van het Arabische rukh, een woord dat weer was overgenomen uit het Perzisch waar een rukh (رخ ) een strijdwagen is, terwijl Rukh in het Arabisch de naam is van een mythologische vogel. De strijdwagen, vermoedelijk afkomstig uit het Sanskriet (ratha), komt nog steeds voor in het Japanse spel shogi en het Chinees schaken. In het Italiaans is het nu een toren, maar in het Engels heet de toren rook. Beweegbare, gefortificeerde torens waren, toen het schaakspel in Europa werd geïntroduceerd, een veelgebruikt belegeringswapen.

Trivia[bewerken]

  • De Nederlandse schaker/schrijver Tim Krabbé bedacht ooit een bijzondere rokade: als een pion op de e-lijn tot een toren is gepromoveerd, dan zou een 'ellenlange rokade' kunnen plaatsvinden. Met die toren hoeft immers geen zet te zijn gedaan. De moderne spelregels laten dat echter niet toe, omdat daarin staat dat de koning bij een rokade opzij moet bewegen.

Zie ook[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. Hooper,D. & Whyld,K., "The Oxford Companion to Chess", 1984
  2. a b FIDE-Regels voor het schaakspel, 2009, artikel 4
  3. But under current US Chess Federation rules, a player who intends to castle and touches the rook first would suffer no penalty, and would be permitted to perform castling, provided castling is legal in the position. Bron: en.wikipedia.org
  4. Davidson, Henri A., "A short history of chess", 1949