Steen der wijzen

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
De alchemist op zoek naar steen der wijzen, door Joseph Wright in 1771

De Steen der Wijzen (Latijn: lapis philosophorum) is een legendarische alchemistische substantie die in staat zou zijn om gewone metalen in edelmetalen te veranderen, in het bijzonder goud. De Steen kon tevens worden beschouwd als heelmiddel bij alle kwalen ( panacee ) en levensverlengend middel, al stond het in de Europese traditie niet zozeer bekend om zijn vermogen mensen onsterfelijk te maken (hetgeen wel het geval is in de Chinese alchemie).[1]

Traditioneel is de steen der wijzen als het doel van de alchemie beschouwd. Dit is ten dele waar, zij het dan dat alchemie meer omvatte dan alleen de poging goud te produceren (zie Alchemie). Dit staat bekend als transmutationele alchemie. Bij goud chrysopoeia genoemd (Grieks voor 'goud maken'), en bij zilver argyropoeia genoemd (Grieks voor 'zilver maken').[2] Het totale productieproces wat moest resulteren in de Steen stond bekend als het Grote Werk (Latijn: opus magnum). Latere alchemisten zoals Isaac Newton stelden dat het doel van het 'Grote Werk' zou neerkomen op het verlichten van de filosoof zelf [bron?].

Dat het vaak de steen der wijzen genoemd wordt, heeft ermee te maken dat alchemisten naar zichzelf verwezen als filosofen. Een bekend voorbeeld waarin alchemisten als filosofen worden voorgesteld is de tekst Turba philosophorum. Naar de steen der wijzen wordt in historische teksten ook wel gerefereerd met de termen elixir (oorspronkelijk Arabisch) en rode tinctuur. Omdat alchemisten hun teksten vaak hermetisch, d.i. ontoegankelijk, maakten, zijn er ook diverse andere 'cover names/Decknamen' te vinden, zoals basilisk, salamander en kameleon.[3]

Alchemistische symbolen voor Zon en Maan

Vervaardigen de Steen der Wijzen[bewerken]

Gesteld dat transmutatie langs scheikundige weg feitelijk onmogelijk is, kan men zich voorstellen dat er nooit een vast recept in de literatuur gedomineerd heeft. In plaats daarvan treft men weliswaar soortgelijke metaforiek aan in chrysopoëtische traktaten, maar toch ook verschillen. Er was dus geen eenduidigheid! Voorts moet men bij 'recept' over het algemeen niet veel concreets voorstellen: diverse traktaten vermelden de inzet van een speciale oven (athanor), maar vervolgens hoeft er niet bij te staan hoe die er precies uit ziet, wat men er precies in moet doen, hoeveel, hoelang enzovoort. De reden hiervoor zit hem waarschijnlijk in het feit dat niemand precies wist hoe de hypothetische steen vervaardigd moest worden.

Vroegmoderne alchemisten die de Steen wilden maken, konden hun ingrediënten in zeer veel materialen zoeken. Hoofdzakelijk waren er echter drie hoofdstromingen, namelijk zij die de Steen dachten te moeten maken o.b.v.

  1. kwik (mercurius)
  2. natrium/salpeter
  3. vitriool (vaak koper- of ijzersulfide)[4]

Daarnaast is er nog het onderscheid tussen het soort 'katalysator' dat men kon maken, namelijk een specifieke voor één materiaal (patricularium), en een universele, welke de Steen der wijzen was.[5]

Stadia van het Grote Werk[bewerken]

Het Grote Werk beslaat verschillende stadia, van het basale kook- en fermentatiestadium (nigredo) tot de productie van de witte tinctuur (albedo) tot de uiteindelijke productie van de rode tinctuur (rubedo). Per stadium zijn er diverse stappen, en het precieze aantal kan verschillen per bron. De invloedrijke Summa perfectionis van pseudo-Geber somt er acht op, genaamd modus sublimatio, descensio, distillatio, calcinatio, solutio, coagulatio, fixio en ceratio (Libri secundi). De Mirror of Alchymy van pseudo-Roger Bacon noemt echter twaalf: calcinatie, dissolutie, separatie, conjunctie, putrefactie, congelatie, cibatie, sublimatie, firmentatie, exaltatie, multiplicatie en projectie. (Van beide zijn ingescande versies van vroegmoderne edities beschikbaar via Google Books.)

Beknopt houden de gangbare stappen het volgende in:

  1. Calcinatie (tot kalk branden of oxidatie)
  2. Dissolutie (oplossen)
  3. Separatie (scheiden)
  4. Conjunctie (samenvoegen)
  5. Fermentatie (gisten)
  6. Distillatie (reiniging door verdamping)
  7. Coagulatie (solidificatie)

De op die wijze verkregen materie wordt soms het filosofisch ei genoemd.

Nicolas Flamel (1330-1418) stelde de volgende 'vereenvoudigde' werkwijze voor:

  • L’œuvre au noir, genoemd naar de zwarte kleur die de bereiding krijgt: het blakeren van het materiaal in het vuur om de onzuiverheden eruit te halen.
  • L’œuvre au blanc, of 'petit-œuvre' (het kleine werk) is een ongekende bewerking die 'de Witte Steen' oplevert, die gewone metalen in zilver kan veranderen. Symbolisch voorgesteld door een boom die manen draagt.
  • L'œuvre au rouge, of 'grand-œuvre' (het grote werk); hier hebben we evenmin informatie over; in deze fase transformeert de Witte Steen in de Steen der Wijzen, symbolisch door een 'zonneboom' voorgesteld.

Er zouden drie belangrijke etappes zijn in het vervaardigen van de Steen der Wijzen:

  1. Eerst dient een ferment te worden geëxtraheerd, genaamd mercurium der filosofen (een hypothetische chemische stof)
  2. Dit ferment laten reageren op goud en op zilver om twee supplementaire fermenten te verkrijgen.
  3. Het met het goud gecreëerde ferment in een glas mengen met dat wat met zilver is gemaakt, samen met het mercurium en vervolgens luchtdicht afsluiten en aan de kook brengen.

De Groene Leeuw en de Zon[bewerken]

De groene leeuw en de zon

De opeenvolgende fasen van het alchemistisch proces worden ook beschreven als waargenomen veranderingen in kleur. Hierbij associeert de alchemist elke kleur en fase met een of meerdere dieren: zwart met Zwarte Kraai, Raaf of Pad; wit met Witte Zwaan of Witte Arend; groen met Groene Leeuw, enzovoort.

De "Groene Leeuw die de Zon verslindt" is een beroemd beeld in de alchemie. Hij wordt afgebeeld in vele manuscripten en gravures, en wordt in het algemeen gezien als koningswater (aqua regia) dat het zonnegoud ontbindt, waarbij een oplossing gevormd wordt die gewone metalen zou omzetten in goud.[6] Uit gecodeerde documenten en tekeningen van Isaac Newton blijkt dat hij dacht dat de "Groene Leeuw die de zon eet" een sleutelrol had in het maken van de Steen der wijzen, maar dat de tekening nog niet volledig was gedecodeerd.[7] De tekening waar Newton naar verwijst bestaat uit drie delen:

  • De groene leeuw: In alchemie staat de groene leeuw voor zwavelzuur verkregen door de destillatie van de groene kristallen van ijzer(II)sulfaat in een kolf. Verder verwijst de tekening ook naar het gelijknamige sterrenbeeld waar Regulus de helderste ster is. Regulus is in alchemie ook het woord voor antimoon.
  • De zon staat voor goud
  • Het bloed staat voor Philosophic mercury: de groene leeuw zou uiteindelijk een zuur voorstellen dat uit een stof alles verwijdert, behalve goud.

Adaptaties en referenties[bewerken]

Literatuur[bewerken]

  • Newman, W.R. ‘From Alchemy to “Chymistry”.’ In The Cambridge History of Science. Volume three. Early Modern Science. Edited by K. Park & L. Daston, 497-517. New York: Camrbidge University Press, 2006.
  • Paracelsus. Sämtliche Werke (Bde. I–IV), Übersetzung der zehnbändigen Huserschen Gesamtausgabe (1589-1591) durch Bernhard Aschner, 1. Auflage Leipzig 1984, Verlag für Medizin und Naturwissenschaften Gesellschaft mbH München.
  • Priesner, C. & K. Figala. Alchemie. Lexikon einer hermetischen Wissenschaft. München: C.H. Beck, 1998.
  • Principe, L.M.. The Secrets of Alchemy. Chicago: University of Chicago Press, 2013.
Bronnen, noten en/of referenties
  1. Principe, L. The Secrets of Alchemy. Chicago: Chicago University Press, 2013, p. 5.
  2. Principe, L. The Secrets of Alchemy. Chicago: Chicago University Press, 2013, p. 13.
  3. C. Priesner & K. Figala. Alchemie: Lexikon einer hermetischen Wissenschaft. 1998, p. 215-216.
  4. Newman, W.R. ‘From Alchemy to “Chymistry”.’ In The Cambridge History of Science. Volume three. Early Modern Science. Edited by K. Park & L. Daston, 497-517. New York: Cambridge University Press, 2006.
  5. Principe, L. The Secrets of Alchemy. Chicago: Chicago University Press, 2013, pp. 112-114.
  6. The Alchemy Website: Animal symbolism
  7. National Geographic Ancient X Files - Philosophers Stone