Frank de Graaff

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Naar navigatie springen Naar zoeken springen

Frank de Graaff (Rotterdam, 30 juni 1918Hattem, 18 augustus 1993) was een Nederlands Hervormd predikant, theoloog, cultuurfilosoof en godsdienstwijsgeer.

De Graaff stond bekend als een denker van grote eruditie, met originele - en dus omstreden - standpunten op de terreinen van filosofie, theologie en geschiedenis. Deze originaliteit werd niet door iedereen gewaardeerd. Er is geen boek van hem dat niet bekritiseerd werd, maar hij vond het verkondigen van overbekende stellingen overbodig en het zich bij voorbaat aansluiten bij de gangbare mening een symptoom van luiheid en lafheid. Hij werd in deze houding in sterke mate beïnvloed door Friedrich Nietzsche, wiens gehele werk hij grondig had bestudeerd. Behalve door Nietzsche liet hij zich inspireren door werken van grote figuren uit de Europese geestesgeschiedenis en natuurlijk door de Bijbel. Hij las die werken in de oorspronkelijke talen. Lezing van commentaren vond hij meestal teleurstellend.

Biografie[bewerken]

De Graaff stond in zijn jeugd onder invloed van de predikant en theoloog A.H. de Hartog. Diens metafysisch getoonzette theologie, wapen in de strijd tegen het moderne atheïsme, viel bij De Graaff in goede aarde. De Graaff studeerde theologie met als hoofdvak wijsbegeerte aan de Rijksuniversiteit van Utrecht. In 1951 promoveerde hij op een studie naar de existentiefilosoof Martin Heidegger. De Graaff werd predikant in de Nederlandse Hervormde Kerk, achtereenvolgens in: Well en Ammerzoden, Apeldoorn, Rotterdam en ten slotte Hattem, waar hij in 1984 met emeritaat ging. In zijn stijl van preken lag de nadruk op exegese, waarbij hij moeilijke teksten niet uit de weg ging, maar integendeel juist opzocht. Steeds meer las hij de (Hebreeuwse) Bijbel vanuit Joods gezichtspunt, wat hem op kritiek kwam te staan.

Zijn bewondering voor Heidegger had hij gemeen met psychiater en cultuurfilosoof Jan Hendrik van den Berg met wie hij nauw bevriend was.[1]

Gedachtewereld[bewerken]

De filosofie van Heidegger, de terugkeer tot het Zijn, werd door De Graaff religieus uitgelegd. Het Zijn stond voor God. Op deze interpretatie kreeg hij felle kritiek, maar dit weerhield hem er niet van om zijn stelling verder uit te werken. Op basis van een gedachte, ontleend aan Psalm 82, stelde De Graaff dat culturen geregeerd worden door tussenwezens of goden die onderworpen waren aan de God van Israël. Hij werkte deze gedachte vooral uit in Als goden sterven (1969) en Anno Domini 1000 - Anno Domini 2000 (1977). In Jezus de Verborgene (1987 en 1989) stelde De Graaff dat de omhulling van het christendom in de geschiedenis een parallel vond in de omhulling van haar stichter, Christus zelf. De omhulde, verborgen Christus was alleen te kennen voor ingewijden. De Graaff verdeelde het Nieuwe Testament in gedeelten die voor en meer en minder ingewijden geschikt waren, waarbij de Evangeliën, die Christus zelf onthulden, alleen voor de meer ingewijden geschikt waren.

Tussenwezens[bewerken]

Hij ging er vanuit dat culturen worden geregeerd door tussenwezens, die goden of engelen kunnen worden genoemd en welke onderhorig zijn aan de God van de Bijbel: de God van Israël. Deze tussenwezens zijn sterfelijk indien zij onrecht dulden in hun cultuur. Sterft het tussenwezen, dan gaat diens cultuur op den duur te gronde, want een cultuur bestaat bij de gratie van de verbinding met God. De Graaff baseerde deze gedachtegang op Psalm 82, waar God rechtspreekt in de kring der goden. Hij volgde hier de exegese van Martin Buber en toonde onder invloed te staan van Dostojevski en Kafka.

Ook de westerse cultuur werd geleid door een tussenwezen, een engel of een godheid die intermediair was tussen de hoogste God en het christelijke (West-)Europa. Dit tussenwezen is reeds lang gestorven. De Graaff meende aanvankelijk dat de godsverbinding begon te ontbreken in de tijd van de renaissance, later plaatste hij het begin van die 'godsverduistering' (term van Martin Buber) rond het jaar 1000 - welk jaartal hij op grond van documenten uit die tijd serieuzer nam dan gebruikelijk is.

Jezus[bewerken]

Het westerse tussenwezen moet volgens De Graaff onderscheiden worden van Jezus, die christenen de Zoon van God noemen. Hij stelt dat de westerse cultuur een wisselend en verkeerd beeld heeft gehad van Jezus en dat die cultuur zijn tussenwezen heeft aangezien voor Jezus zelf. De Graaff schreef twee lijvige boeken onder de veelzeggende titel Jezus de Verborgene, waarin een tweetal evangeliën werd ontleed teneinde geleidelijk een helderder beeld van Jezus te verkrijgen. De Graaff noemde dit proces van verheldering inwijding. Dit betekent bij hem dat de een meer in geestelijke dingen is doorgedrongen dan de ander en zulks niet door een verschil in verstandelijke vermogens, maar omdat aan de een meer geopenbaard is dan aan de ander. De uitdrukking inwijding" deed de mening postvatten als zou De Graaff een aanhanger van de gnostiek zijn, hoewel hij zich tegen anti-Joodse en anti-Bijbelse trekken in het gnosticisme verzette. Ook werd hij in dat verband wel elitair genoemd.

De Graaffs centrale gedachte is: Jezus en de god van het Europese christendom zijn niet dezelfde. Om deze intuïtie te onderzoeken verdiepte hij zich enerzijds in de Bijbel, in het bijzonder de evangeliën, en het gedachtegoed van Israël - waarin Jezus geboren is - en anderzijds in de geschiedenis van de Europese cultuur, dat wil zeggen: van de Europese wijsbegeerte, literatuur, beeldende kunst en muziek. De ontwikkelingen daarin achtte hij namelijk wezenlijker dan de ontwikkelingen in de westerse wetenschap - die goddelijk ingrijpen in natuur en geschiedenis nu eenmaal niet in aanmerking neemt. Die laatste ontwikkelingen hebben dus meer een symptomatisch dan een verklarend karakter. In al zijn filosofisch en theologisch werk staat op de achtergrond maar soms op de voorgrond - de vraag: wat is de relatie met Jezus, waar is de band met Jezus slechts schijnbaar aanwezig, waar is de band met Jezus slechts schijnbaar afwezig?

De Graaff hield zich altijd bezig met de gang van de Europese cultuur in haar verbondenheid met het christendom. Hij voorzag een teloorgang van het West-Europese christendom, toen velen dit nog ongegrond cultuurpessimisme vonden.

Evangelische Hogeschool[bewerken]

De Graaffs theorieën konden op weinig ingang rekenen in wetenschappelijke kringen, totdat in 1989 de orthodox-protestantse Evangelische Hogeschool (EH) in Amersfoort in aanraking kwam met zijn gedachtegoed. De hogeschool wilde een vrije leergang cultuurwetenschappen beginnen. Onder andere door de rector Oudkerk gingen medewerkers en studenten aan de slag met de boeken van De Graaff. In verschillende werken wees deze ook de "westerse" wetenschap af. Veel medewerkers en de Raad van Toezicht van de EH wezen op hun beurt deze visie af. Beide partijen stonden tegenover elkaar. Na een bestuurscrisis waren de plannen voor de stichting van een eigen christelijke universiteit van de baan.

Publicaties[bewerken]

Boeken van De Graaff[bewerken]

  • Het schuldprobleem in de existentiephilosophie van Martin Heidegger, 1951
  • Het Europese nihilisme - over de achtergronden van de westerse cultuurcrisis, 1956
  • Als goden sterven - de crisis van de westerse cultuur, 1969, tweede druk 1970
  • Anno Domini 1000 - Anno Domini 2000 - de duizend jaren bij de gratie van de dode god, 1977
  • Spinoza en de crisis van de westerse cultuur, 1977
  • Nietzsche, 1979
  • Het geheim van de wereldgeschiedenis - zeven overdenkingen van woorden uit de Heilige Schrift, 1982
  • Jezus de Verborgene - een voorbereiding tot inwijding in de mysteriën van het evangelie, 1987
  • Jezus de Verborgene, deel II - vertaling en uitleg van het Matthaeus-evangelie, 1989
  • De opera Die Zauberflöte van Mozart - het libretto verklaard uit de Geest der Muziek, 1990
  • Israël - Hellas - Rome, het mysterie van de antieke beschaving, 1993

Artikelen over De Graaff[bewerken]

  • Tastend zien. Opstellen in dankbare herinnering opgedragen aan F. de Graaff (red. A. van der Ploeg, M.H.J. Dullaart, A.E.Vlug), 1993
  • L. Engelfriet, Wie Abraham zegent, wordt gezegend - Frank de Graaff en de toekomst van het Westen, in: L. Engelfriet, Abraham zien - Israël gezien door schrijvers in het Westen, 2006
  • L. Engelfriet, Een nieuw paradigma: Frank de Graaff over Israël en het Westen, in: Israël en de kerk, 2008

Externe link[bewerken]