Legenda aurea

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Legenda Aurea, 1290 circa, Biblioteca Medicea Laurenziana, Florence
Band van een 16e-eeuwse uitgave van de Legenda aurea (Venetië, 1576)

De Legenda aurea (Latijn voor Gouden legenden) is een verzameling heiligenlevens en kerkelijke feesten (m.n. Kerstmis, Pasen, Hemelvaart en Pinksteren), geordend volgens het kerkelijk jaar, in het laatste kwart van de 13e eeuw gecompileerd en geredigeerd uit reeds bestaande en soms heel oude Latijnse legenden door de Italiaanse dominicaan Jacopo da Varazze, beter bekend als Jacobus de Voragine (1228-1298), aartsbisschop van Genua. Het boek was in eerste instantie bedoeld als encyclopedisch naslagwerk voor de dominicaner orde, ook wel de predikheren (Ordo praedicatorum) genoemd, die de legenden gebruikten om hun preken te stofferen en te verrijken. Maar het boek had zo’n groot succes, tot ver buiten de orde, dat het in de loop van de veertiende eeuw vertaald werd in de West-Europese volkstalen.

Jacopo verdeelde het kerkelijk jaar, en daarmee zijn boek, in vijf perioden: 1) “de tempore renovationis” (de tijd van vernieuwing) van Advent tot Kerstmis; 2) “de tempore reconciliationis et preregrinationis” (de tijd van verzoening en pelgrimage) van Kerstmis tot Septuagesima; 3) “de tempore deviationis“ (de tijd van dwaling) van Septuagesima tot en met Goede Vrijdag; 4) “de tempore reconciliationis” (de tijd der verzoening) van Pasen tot en met de octaaf van Pinksteren; en 5) “de tempore peregrinationis” (de tijd der pelgrimage) van Pinksteren tot Advent. Deze onderverdeling werd overgenomen in de oudste Middelnederlandse vertaling, die gemaakt en geredigeerd werd door de kartuizer Petrus Naghel († 1395) en voltooid op 9 januari 1357. Omdat deze vijf delen zeer ongelijk in omvang zijn en omdat de Gulden legende in de praktijk eigenlijk te dik was voor één boekband, ging men er al in de vroege vijftiende eeuw toe over om het boek in tweeën te delen: een ‘winterstuc’ (Advent tot en met Hemelvaart) en een ‘somerstuc’ (Pinksteren tot Advent). Deze tweedeling beviel zo goed dat hij werd overgenomen door de boekdrukkers (aan het einde van de vijftiende eeuw) en de oorspronkelijke vijfdeling volledig verdrong.

Toen de Middeleeuwen op hun eind liepen, werden vele van deze legenden ongeloofwaardig bevonden, omdat de ‘traditie’ aan gezag verloor ten opzichte van de humanistische bestudering van de Bijbel en dan vooral van het in het Grieks geschreven Nieuwe Testament. De Legenda aurea heeft daarom de kritiek van Reformatie én Contrareformatie niet doorstaan, maar bleef wel voortleven in de uitdrukking 'de hele santenkraam', waarmee zowel de beelden en schilderingen van de heiligen die de middeleeuwse kerken sierden alsook de legenden die over hen verteld werden, bedoeld waren. Toch is deze 'gouden gids' van blijvend historisch en iconografisch belang, omdat veel middeleeuwse beeldhouwwerken, teksten en schilderingen alleen te begrijpen zijn met kennis van deze Legenda aurea. De Legenda aurea, gedurende de vijftiende eeuw ook wel 'het Passionael' genoemd naar de vele lijdensgeschiedenissen, behoorde tot de meest gelezen en gebruikte boeken uit de late Middeleeuwen.

Enigszins vergelijkbaar met de Legenda aurea is de bundel Vitae patrum, ook wel Vitas patrum geheten, eveneens vertaald door Petrus Naghel, waarin de levens van de woestijnvaders beschreven worden.

Literatuur en links[bewerken]

  • De Latijnse Legenda aurea is recentelijk (opnieuw) uitgegeven: Iacopo da Varazze, Legenda aurea. Edizione critica a cura di Giovanni Paolo Maggioni. Seconda edizione rivista dall’autore. 2 vol. Firenze 1998.
  • Met deze nieuwe editie is de oude van Th. Graesse, waarvan de derde druk in 1890 verscheen (reprint Osnabrück 1969), definitief verleden tijd geworden. In Google books vindt men een pdf van de tweede druk: Lipsiae MDCCCL (Leipzig 1850).
  • Een selectie uit de (Latijnse) Legenda aurea op de site http://www.thelatinlibrary.com
  • Gulden legende. De Middelnederlandse vertaling van de Legenda aurea door Petrus Naghel uitgegeven naar handschrift Brussel, Koninklijke Bibliotheek, 15140 door Amand Berteloot, Geert Claassens en Willem Kuiper. 2 dln. Turnhout 2011-2017.
  • Digitale diplomatische editie van het excentrische handschrift UBA Amsterdam VI B 14-15 Winterstuk en Zomerstuk, geschreven te Utrecht in 1438 voor het Regulieren-klooster 'In den birk' te Amersfoort.
  • Foto's van het Zomerstuk van een Passionael gedrukt door Henrick Eckert van Homberch, Antwerpen 1505.
  • Over de Legenda aurea
  • J.J.A. Zuidweg, De duizend en een nacht der heiligenlegenden. De Legenda aurea van Jacobus de Voragine. Amsterdam 1948.
  • Anneke B. Mulder-Bakker en Marijke Carasso-Kok (red.), Gouden Legenden. Heiligenlevens en heiligenverering in de Nederlanden. Hilversum 1997.
  • A. Berteloot, H. van Dijk & J. Hlatky (eds.), Een boec dat men te Latine heet Aurea legenda. Beiträge zur niederländischen Übersetzung der Legenda aurea. Münster 2003.
  • Jacobus de Voragine, De hand van God. De mooiste heiligenlevens uit de Legenda Aurea, gekozen, vertaald en van een nawoord voorzien door Vincent Hunink en Mark Nieuwenhuis. Amsterdam 2006.