Boom van Jesse

De boom van Jesse is een Bijbelse benaming voor de nakomelingen van Isaï ofwel Jesse waartoe ook Jezus van Nazaret behoort.

Bijbelse vermeldingen

In de stambomen van de evangelisten Matteüs (1:1-7) en Lucas (3:23-38) wordt gezegd, dat Jezus via Jozef afstamt van koning David en diens vader Isaï. De Hebreeuwse naam Isaï wordt in het Grieks en Latijn vertaald als Jesse. In Jesaja 11:1 staat: "Een twijg ontspruit aan de stronk van Isaï (Jesse), een telg ontbloeit aan zijn wortels." In de Middeleeuwen maakte men gebruik van de Latijnse Vulgaat, waarin deze passage als volgt luidt: et egredietur virga de radice Iesse et flos de radice eius ascendet.

Flos: Latijn voor 'bloem' (meervoud: flores).
Virga: Dit betekent 'groene tak', 'staf'.

Het gebruik van het woord virga is betekenisvol vanwege de makkelijke associatie met Virgo (maagd). Deze gelijkenis heeft ongetwijfeld bijgedragen aan de visuele ontwikkeling van de voorstelling, waarbij Maria zelf als bloeiende tak wordt afgebeeld, dan wel de bloem (de roos)..Het Hebreeuwse parallellisme (in beide zinsdelen wordt hetzelfde gezegd) kan dan tot twee uitsrpaken worden opgerekt: De ene duidt op Maria, de andere op Jezus. Zo kan Maria de roos blijven, en tegelijk de vrucht voortbrengen: Jezus.

Iconografie

Vanaf de elfde eeuw komen er voorstellingen op, waarin Jesse ligt te rusten of te slapen. Uit zijn borst komt een wortel, die zich vertakt tot een grote boom. In de takken van die boom zitten de koningen van Juda verborgen. De top van de boom wordt gevormd door Maria en haar kind Jezus. Soms zijn er ook enkele profeten en vrouwen uit het Oude Testament afgebeeld. De voorstelling is naar de Bijbelteksten Jesaja 11:1-2 en van Mattheus 1:6-16. Uit het lichaam van Jesse ontspringt de boom met op zijn takken de twaalf koningen van Juda: David, Salomo, Rehabeam, Abia, Asa, Jehosafat, Joram, Uzzia en Jotam, Achaz, Hizkia en Manasse. In de Kathedrale basiliek Sint Jan van Den Bosch is op een pilaar een 14e-eeuwse kleurentekening te zien, in de kooromgang aan de noordzijde, van de Boom van Jesse, die nog heel goed bewaard is gebleven.

Poëzie en muziek

De oudst bewaarde glas-in-loodvoorstelling van een volledige Boom van Jesse bevindt zich in de Kathedraal van Chartres (1145). De symboliek van de boom komt echter al sinds de 8e eeuw voor in christelijke hymnen. Zo schreef Cosmas de Melodist een hymne over de Maagd Maria die als een bloem ontsproot uit de wortel van Jesse.: Ραβδος εκ της ριζης .

Virga Jesse floruit

De uitdrukking Virga Jesse floruit ("De tak van Jesse heeft gebloeid") is door diverse componisten op muziek gezet:

Als Graduale: Alleluja, alleluja. / Virga Jesse floruit: / Virgo Deum et hominem genuit: / pacem Deus reddidit, / in se reconcilians ima summis. / Alleluja.

William Byrd: nam de tekst op in zijn eerste boek van Gradualia.
Anton Bruckner: schreef het motet Virga Jesse.

Als onderdeel van een langere kersthymne (geciteerd door Vopelius en Spitta) luidt de tekst:

Virga Jesse floruit / Emanuel noster apparuit / Induit carnem hominis / Fit puer delectabilis. / Alleluja

Deze versie werd onder meer gebruikt in een kerstcantate van Johann Kuhnau en is opgenomen in het Magnificat in Es-majeur (BWV 243a) van Johann Sebastian Bach.

Middeleeuwse lyriek

De Boom van Jesse wordt ook aangehaald in de Cantigas de Santa Maria, een reeks middeleeuwse lofzangen geschreven tijdens het bewind van Alfonso X in de 13e eeuw. In Cantiga 20, "Virga de Jésse", vormt de symboliek het refrein:

Virga de Jésse / quen te soubésse / loar como mereces / e sen ouvésse per / que dissésse quanto / por nós padeces.

Het symbool van de Maagd Maria als een roos die bloeit aan de Boom van Jesse vormt de centrale beeldspraak van de bekende 16e-eeuwse Duitse hymne Es ist ein Ros entsprungen, meestal gezongen op de melodie van Michael Praetorius. De oudste versie is een Mariahymne (Maria is de roos), die echter door Praetorius is aangepast aan de protestantse opvatting (Maria heeft de roos gebracht: Jezus).

Virga Jesse

De Latijnse benaming voor twijg of loot van Jesse, Virga Jesse, is een naam die in de zuidelijke Nederlanden courant is gebleven ter aanduiding van Maria. Zo is er in Hasselt een college met die naam, en de Virga Jesseprocessie. Daar speelt de Maagd Maria de hoofdrol. In de noordelijke Nederlanden spreekt men van de Maria van Jessekerk te Delft en de Ommegang in Delft. Ook daar is Maria de hoofdpersoon.