Lijst van kapitelen in het westwerk van de Sint-Servaasbasiliek

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Naar navigatie springen Naar zoeken springen
Interieur van het westwerk. Links de kapitelen van de triomfboog

Deze lijst van kapitelen in het westwerk van de Sint-Servaasbasiliek geeft een overzicht van alle 34 gebeeldhouwde romaanse kapitelen in het interieur van het westwerk van de Sint-Servaasbasiliek in de Nederlandse stad Maastricht. De kapitelen met voorstellingen uit het dagelijks leven en soms moeilijk te interpreteren beelden uit de middeleeuwse denkwereld behoren tot de hoogtepunten van Maaslandse beeldhouwkunst.

Historische achtergrond[bewerken]

De Maastrichtse operarii aan het werk (kapiteel 26)

De romaanse bouwsculptuur van het westwerk van de Sint-Servaaskerk is ontstaan tussen circa 1140 en 1150. In deze periode maakte de kerk en het daaraan verbonden kapittel van Sint-Servaas een bloeitijd door. Verschillende Maastrichtse proosten stonden als kanselier van het Heilige Roomse Rijk nauw in contact met de Rooms-Duitse keizers. Onder proost Arnold van Wied (1138-1151) werden grote delen van de kerk vernieuwd en werd het westwerk voorzien van rijkversierde kapitelen, waarbij overeenkomsten zijn vastgesteld met de door Arnold en zijn zuster Hedwig gebouwde Sint-Clemenskerk in Schwarzrheindorf (bij Bonn) en de stiftskerk van Essen, tegenwoordig Dom van Essen.[1][2]

De kunsthistorica Elizabeth den Hartog geldt als expert op het gebied van de Maaslandse sculptuur in het algemeen, en die te Maastricht in het bijzonder. In een reeks wetenschappelijke publicaties toonde zij aan dat een groot aantal 12e-eeuwse sculpturen in onder andere Maastricht, Luik, Hoei, Tongeren, Borgloon, Sint Odiliënberg, Rolduc, Aken-Burtscheid, Bonn, Essen, Eisenach en Utrecht nauw met elkaar verwant zijn en vervaardigd zijn door één of meerdere met elkaar verwante beeldhouwateliers, mogelijk uit Noord-Italië afkomstig. Tussen 1140 tot 1170 was een dergelijk atelier van 'steenmetsen' waarschijnlijk permanent in Maastricht gevestigd. Deze groep steenbeeldhouwers, die ook de Sint-Servaaskerk van beeldhouwwerk voorzag, wordt aangeduid als het Heimo-atelier, naar een kapiteel in de Onze-Lieve-Vrouwebasiliek waarop deze naam voorkomt. Het atelier is mogelijk ook afgebeeld op kapiteel 26 in het westwerk van de Sint-Servaas.[3]

Kunsthistorische betekenis[bewerken]

Nog steeds is van enkele voorstellingen de betekenis onduidelijk, maar Den Hartog slaagde erin om van de meeste kapitelen de filosofische achtergrond te achterhalen. Veel voorstellingen zijn geïnspireerd door middeleeuwse boeken als De mirabilibus mundi, het Liber floridus en bestiaria.[4] Het 'lezen' van de kapitelen vergt veel kennis van de twaalfde-eeuwse denkwereld, zoals die via de Parijse scholen verspreiding vond over de christelijke wereld. Voor het Maasland waren met name de geschriften van Wibald van Stavelot en de neo-Augustijnse leer van Hugo van Sint-Victor van grote invloed. In verschillende voorstellingen op de westwerkkapitelen is de invloed van Augustinus' De civitate Dei aanwijsbaar.[5]

Lijst van kapitelen[bewerken]

Nummer Locatie Soort Afmetingen[6] Beschrijving[7] Afbeelding
1 Maastricht, westwerk St-Servaasbasiliek, kapiteel nr 01.jpg hoekkapiteel b: 30,5-31 cm
h: 33,5-34 cm
man op krukje die groente snijdt; figuur met kruik; figuur met plantstok die oogst en tegelijkertijd brood eet Interieur galerij westbouw zuidkant kapiteel 1 - Maastricht - 20145786 - RCE-2.jpg
2 Maastricht, westwerk St-Servaasbasiliek, kapiteel nr 02.jpg hoekkapiteel b: 30,5-34,5 cm
h: 35 cm
vogels met stenen in hun klauwen die een man wegdragen Voorgebouw, hoekkapitelen in zuid-oost hoek van noord galerij - Maastricht - 20145773 - RCE-2.jpg
3 Maastricht, westwerk St-Servaasbasiliek, kapiteel nr 03.jpg halfkapiteel b: 31-47 cm
h: 36 cm
werkers in een wijngaard Interieur westbouw kapiteel 3 gezien vanuit het westen - Maastricht - 20145784 - RCE.jpg
4 Maastricht, westwerk St-Servaasbasiliek, kapiteel nr 04.jpg 4-zijdig kapiteel b: 54,5 cm
h: 43 cm
oostzijde: Astomi; noordzijde: gebladerte; westzijde: twee vogels tegenover elkaar; zuidzijde: Terra die twee draken zoogt Voorgebouw kapitelen der vrijstaande zuiltjes in zuid, west en noord galerijen - Maastricht - 20145778 - RCE.jpg
5 Maastricht, westwerk St-Servaasbasiliek, kapiteel nr 05.jpg hoekkapiteel b: 30 cm
h: 34 cm
Peridixion-boom tussen twee tweekoppige draken, waarvan de achterste kop in de drakenvleugel bijt Interieur galerij westbouw kapiteel 5 - Maastricht - 20145790 - RCE-2.jpg
6 Maastricht, westwerk St-Servaasbasiliek, kapiteel nr 06.jpg hoekkapiteel b: 30,5 cm
h: 34 cm
twee van elkaar afgewende struisvogels die in gebladerte achter zich bijten
7 Maastricht, westwerk St-Servaasbasiliek, kapiteel nr 07.jpg hoekkapiteel b: 31-32,5 cm
h: 35 cm
twee honden tegenover elkaar met hun nek samengebonden Interieur galerij westbouw kapiteel 7 - Maastricht - 20145791 - RCE-2.jpg
8 Maastricht, westwerk St-Servaasbasiliek, kapiteel nr 08.jpg hoekkapiteel b: 31,5-32 cm
h: 33,5 cm
zittende aap en blinde(?) man die hond vastgrijpen Maastricht StServatius Fight monkey dog.jpg
9 Maastricht, westwerk St-Servaasbasiliek, kapiteel nr 09.jpg hoekkapiteel b: 35-36 cm
h: 38,5 cm
rijen gebladerte afgewisseld met rijen palmetten Interieur galerij westbouw kapiteel 9 - Maastricht - 20145794 - RCE-2.jpg
10 Maastricht, westwerk St-Servaasbasiliek, kapiteel nr 10.jpg hoekkapiteel b: 32,5 cm
h: 35 cm
gebladerte Interieur galerij westbouw kapiteel 10 - Maastricht - 20145793 - RCE-2.jpg
11 Maastricht, westwerk St-Servaasbasiliek, kapiteel nr 11.jpg halfkapiteel b: 32-56 cm
h: 42-42,5 cm
woest uitziende viervoetigen die naar het omringende gebladerte bijten Voorgebouw, hoekkapitelen in noord-oost hoek van west galerij - Maastricht - 20145770 - RCE-2.jpg
12 Maastricht, westwerk St-Servaasbasiliek, kapiteel nr 12.jpg hoekkapiteel b: 32-35 cm
h: 39,5 cm
twee draken met lange, bladachtige staarten die een hurkende figuur aanvallen Interieur galerij westbouw kapiteel 12 - Maastricht - 20145796 - RCE-2.jpg
13 Maastricht, westwerk St-Servaasbasiliek, kapiteel nr 13.jpg hoekkapiteel b: 31-31,5 cm
h: 35 cm
gebladerte Interieur galerij westbouw, kapiteel 13 - Maastricht - 20145795 - RCE-2.jpg
14 Maastricht, westwerk St-Servaasbasiliek, kapiteel nr 14.jpg 4-zijdig kapiteel b: 54,5 cm
h: 43 cm
oostzijde: hoefachtig dier met twee rompen en de kop van een ram; noordzijde: hurkende figuur gekleed in een rok; westzijde: twee vogels tegenover elkaar; zuidzijde: twee naakte figuren tussen gebladerte Kapiteel noordelijke vrije kolom, westgalerij voorbouw, middendeel - Maastricht - 20407500 - RCE-2.jpg
15 Maastricht, westwerk St-Servaasbasiliek, kapiteel nr 15.jpg halfkapiteel b: 33-47 cm
h: 35 cm
leeuwen die in ranken met druiventrossen bijten Interieur galerij westbouw, kapiteel 15 - Maastricht - 20145797 - RCE-2.jpg
16 Maastricht, westwerk St-Servaasbasiliek, kapiteel nr 16.jpg 4-zijdig kapiteel b: 55,5-56 cm
h: 43 cm
gebladerte ("arbor mala") Interieur galerij westbouw, kapiteel 16 - Maastricht - 20145799 - RCE-2.jpg
17 Maastricht, westwerk St-Servaasbasiliek, kapiteel nr 17.jpg halfkapiteel b: 31,5-47 cm
h: 35,5 cm
vier draken met de koppen en staarten samengebonden Interieur galerij westbouw, kapiteel 17 - Maastricht - 20145798 - RCE-2.jpg
18 Maastricht, westwerk St-Servaasbasiliek, kapiteel nr 18.jpg halfkapiteel b: 34-56,5 cm
h: 41,5 cm
vogels tussen gebladerte Voorgebouw, hoekkapitelen in zuid-oost hoek van west galerij - Maastricht - 20145771 - RCE (nr 18).jpg
19 Maastricht, westwerk St-Servaasbasiliek, kapiteel nr 19.jpg hoekkapiteel b: 33-33,5 cm
h: 35 cm
aan elkaar geketende vogels Voorgebouw, hoekkapitelen in zuid-oost hoek van west galerij - Maastricht - 20145771 - RCE (nr 19).jpg
20 Maastricht, westwerk St-Servaasbasiliek, kapiteel nr 20.jpg hoekkapiteel b: 31,5 cm
h: 34,5-35 cm
gebladerte Interieur galerij westbouw, kapiteel 20 - Maastricht - 20145800 - RCE-2.jpg
21 Maastricht, westwerk St-Servaasbasiliek, kapiteel nr 21.jpg hoekkapiteel b: 32-34 cm
h: 35 cm
vogels tussen gebladerte met druiventrossen Interieur galerij westbouw, kapiteel 21 - Maastricht - 20145802 - RCE-2.jpg
22 Maastricht, westwerk St-Servaasbasiliek, kapiteel nr 22.jpg hoekkapiteel b: 30-31 cm
h: 34,5 cm
gebladerte Interieur galerij westbouw, kapiteel 22 - Maastricht - 20145801 - RCE-2.jpg
23 Maastricht, westwerk St-Servaasbasiliek, kapiteel nr 23.jpg hoekkapiteel b: 31,5 cm
h: 34 cm
Cynocefalen die hoofdeloze wezens (blemmyae) aanvallen Interieur galerij westbouw, kapiteel 23 - Maastricht - 20145804 - RCE-2.jpg
24 Maastricht, westwerk St-Servaasbasiliek, kapiteel nr 24.jpg hoekkapiteel b: 30,5-32 cm
h: 34 cm
draken die man aanvallen Interieur galerij westbouw, kapiteel 24 - Maastricht - 20145803 - RCE-2.jpg
25 Maastricht, westwerk St-Servaasbasiliek, kapiteel nr 25.jpg hoekkapiteel b: 30-30,5 cm
h: 35,5-36 cm
boom des levens Interieur galerij westbouw, kapiteel 25 - Maastricht - 20145805 - RCE-2.jpg
26 Maastricht, westwerk St-Servaasbasiliek, kapiteel nr 26.jpg hoekkapiteel b: 29,5-30,5 cm
h: 35,5 cm
steenmetsen aan het werk ("operarii lapis") Interieur galerij noordkant kapiteel 26 - Maastricht - 20145806 - RCE-2.jpg
27 Maastricht, westwerk St-Servaasbasiliek, kapiteel nr 27.jpg 4-zijdig kapiteel b: 55 cm
h: 43 cm
oostzijde: gebladerte; noordzijde: twee geklede en knielende figuren; westzijde: gebladerte; zuidzijde: naakte figuren die tussen gebladerte rennen Voorgebouw kapitelen der vrijstaande zuiltjes in zuid, west en noord galerijen - Maastricht - 20145777 - RCE-2.jpg
28 Maastricht, westwerk St-Servaasbasiliek, kapiteel nr 28.jpg halfkapiteel b: 31-43,5 cm
h: 35,5-36 cm
vechtende mannen Interieur galerij westbouw, kapiteel 28 gezien vanuit het oosten - Maastricht - 20145814 - RCE-2.jpg
29 Maastricht, westwerk St-Servaasbasiliek, kapiteel nr 29.jpg hoekkapiteel b: 33 cm
h: 35,5 cm
twee gemoedelijk uitziende viervoeters tegenover elkaar Zuid galerij voorbouw, kapiteel - Maastricht - 20146259 - RCE.jpg
30 Maastricht, westwerk St-Servaasbasiliek, kapiteel nr 30.jpg hoekkapiteel b: 31-34 cm
h: 36,5 cm
naakte knielende figuren Interieur galerij westbouw, kapiteel 30 - Maastricht - 20145816 - RCE-2.jpg
31 Maastricht, westwerk St-Servaasbasiliek, kapiteel nr 31-32.jpg 3-zijdig kapiteel niet bekend man die op leeuwen jaagt met beer; op de onderrand: gevleugelde draken die zichzelf bijten INTERIEUR, KAPITEEL - Maastricht - 20275032 - RCE.jpg
32 Maastricht, westwerk St-Servaasbasiliek, kapiteel nr 31-32.jpg 3-zijdig kapiteel niet bekend geketende vogels en maskers; op de bovenrand: geschakeld gebladerte INTERIEUR, KAPITEEL - Maastricht - 20275031 - RCE.jpg
33 Maastricht, westwerk St-Servaasbasiliek, kapiteel nr 33-34.jpg 3-zijdig kapiteel niet bekend vlechtwerk van gebladerte; op de onderrand: idem INTERIEUR, KAPITEEL - Maastricht - 20275033 - RCE2.jpg
34 Maastricht, westwerk St-Servaasbasiliek, kapiteel nr 33-34.jpg 3-zijdig kapiteel niet bekend leeuwen die in gebladerte bijten; maskers; op de bovenrand: geschakeld gebladerte INTERIEUR, KAPITEEL - Maastricht - 20275030 - RCE.jpg

Westwerkkapitelen elders in de kerk[bewerken]

Vier romaanse kapitelen die ooit deel uitmaakten van de westwerkarcade bevinden zich thans elders in de kerk. Deze arcade bevond zich boven de triomfboog en bood vanuit de Keizerzaal zicht op de kerk en het priesterkoor. De arcade bestond wellicht uit vijf rondbogen en daartussen vier zuilen met kapitelen. De arcade werd waarschijnlijk rond het midden van de 15e eeuw dichtgemetseld, toen het vlakke romaanse plafond werd vervangen door het huidige gotische gewelf. Drie kapitelen kregen een plaats elders in de kerk; het vierde bevindt zich thans in het lapidarium in de oostcrypte van de kerk.

Zie ook[bewerken]