Aken (stad)

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Aken
Aachen
Stad in Duitsland Vlag van Duitsland
Wapen van Aken
Aken (stad)
Aken (stad)
Situering
Deelstaat Noordrijn-Westfalen
Kreis Stedenregio Aken
Regierungsbezirk Keulen
Coördinaten 50° 46' NB, 6° 6' OL
Algemeen
Oppervlakte 160,84 km²
Inwoners (31-12-2012[1]) 240.086 (1493 inw/km²)
Hoogte 173 m
Burgemeester Marcel Philipp (CDU)
Overig
Postcodes 52056–52080
Netnummers 0241 / 02403 / 02405 / 02407 / 02408
Kenteken AC
Stad 7 Stadtbezirke
Haaren
Laurensberg
Eilendorf
Richterich
Brand
Kornelimünster/Walheim
Aachen-Mitte
Gemeentenummer 05 3 34 002
Website www.aachen.de
Situering
Locatie van Aken binnen Noordrijn-Westfalen
Locatie van Aken binnen Noordrijn-Westfalen
Portaal  Portaalicoon   Duitsland
Carolusthermen met Mineraalwater uit de 47 °C warme Rozenbronnen
Aken rond 1645. Kopergravure van Matthäus Merian der Ältere met de buitenste stadsmuren gezien vanuit het zuidwesten.

Aken (Duits Aachen, Akens dialect Oche) is een stad in de Duitse deelstaat Noordrijn-Westfalen met 240.086 inwoners.[2] De stad ligt dicht bij de grens met Nederland en België, vlak bij het Limburgse Vaals en in de buurt van het Luikse Kelmis, ongeveer 55 km ten westen van de Duitse stad Keulen.

Bestuurlijk vormt Aken een kreisfreie Stadt binnen de Stadsregio Aken in het Regierungsbezirk Keulen. De agglomeratie van Aken is grensoverschrijdend en omvat ook plaatsen als het Nederlandse Vaals en Kerkrade en het Belgische Kelmis.

Aken is een stad met een lange geschiedenis en een beroemde Dom. Het is tevens een industrieel centrum in een steenkoolgebied en een belangrijk spoorwegknooppunt met aansluiting op de hogesnelheidslijn (Thalys) en de Montzenroute naar de Antwerpse haven. Het vliegveld van Aken, Maastricht Aachen Airport, ligt op Nederlands grondgebied, zo'n 30 km van de stad, nabij het Limburgse Beek.

De RWTH Aken (Rheinisch-Westfälische Technische Hochschule) is een van de belangrijkste technische universiteiten, speciaal voor werktuigbouwkunde, auto- en productietechniek. Een onderdeel vormt het Klinikum Aachen, dat het op een na grootste in één enkel gebouw gevestigde ziekenhuis van Europa is.

Naam[bewerken]

De stadsnaam is afkomstig van het Oudhoogduitse aha ‘water, rivier’ (overeenkomt met Opperduits Ach(e), Nederlands a(a) ‘stromend water, riviertje, beekje’), dat het Latijnse Aquis (villa), vroeger Aquisgranum vertaalt. Aken heet in het Akens Ripuarische dialect Oche, in het Duits Aachen, in het Frans Aix-la-Chapelle, in het Limburgs Aoke en in het Luxemburgs Oochen.

Geschiedenis[bewerken]

De bronnen[bewerken]

De Romeinen noemden de hete, zwavelhoudende minerale bronnen in deze omgeving Aquis-Granum, naar de Keltische god van de genezing Grannus. Sinds de Romeinse tijd zijn deze hete bronnen gekanaliseerd en veranderd in geneeskrachtige baden, die nog steeds in gebruik zijn. Aha, is een Oudhoogduits woord, verwant aan het Latijnse aqua, ook terug te vinden in riviernamen, en betekent ‘water’. In Franssprekende delen van het voormalige Romeinse Rijk veranderde dit in Aix. Zo is de Franse naam van Aken Aix-la-Chapelle. Dit vindt men ook terug in de namen van andere Romeinse kuuroorden zoals Aix-en-Provence en Aix-les-Bains.

De vrije rijksstad[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie Rijksstad Aken voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

De Rijksstad Aken van van 1306 tot 1797 een Rijksstad binnen het Heilige Roomse Rijk.

De moderne tijd[bewerken]

In 1880 had Aken een inwoneraantal van 80.000. Meerdere belangrijke spoorwegen kwamen hier bij elkaar. Aken werd hierdoor een industriestad, waar onder andere spoorstaven, spelden, naalden, knopen, tabak, wol- en zijdeproducten geproduceerd werden.

Nadat Aken zwaar beschadigd was geraakt in de Tweede Wereldoorlog, was het de eerste Duitse stad die door de geallieerden bevrijd werd van het nationaalsocialisme. Het was ook de eerste Duitse stad waar na de oorlog weer een dagblad verscheen.

Sinds 1950 reikt de stad de jaarlijkse Karelsprijs uit aan mensen of instituten die uitzonderlijk werk hebben verricht voor het Europese verenigingsproces. In 2003 werd de medaille uitgereikt aan de Franse oud-president Valéry Giscard d'Estaing; verder o.a. in 1996 aan koningin Beatrix, in 1976 aan Leo Tindemans, in 1967 aan Joseph Luns, in 1957 aan Paul-Henri Spaak en in 1951 aan Hendrik Brugmans.

Bezienswaardigheden[bewerken]

Dom van Aken
Binnenstad van Aken
Het beeld van Jezus Christus in het centrum

De Dom van Aken is nog steeds het meest opmerkelijke gebouw van de stad en maakt deel uit van de palts van Karel de Grote. De Aula Regia in de palts werd vele malen verbouwd en vormt nu het stadhuis van Aken (met Granusturm). De centrale cour van de palts is nog steeds herkenbaar als het plein het Katschhof tussen beide gebouwen. De dom was gedurende 400 jaar de grootste kerk ten noorden van de Alpen. De tombes van Karel de Grote en Otto III zouden zich in deze kerk bevinden, hoewel ze bij recent archeologisch onderzoek niet werden gevonden. Ook worden hier de relieken bewaard die Karel de Grote in 799 ter inwijding van zijn koninklijke kapel (paltskapel) vanuit Jeruzalem zou hebben laten overbrengen: de windselen van het Kind Jezus, de lendendoek van Jezus Christus, het kleed van de Maagd Maria en het doek waarin het hoofd van Johannes de Doper gewikkeld zou zijn geweest. Dit werd echter pas in 1239 openbaar bekend. Hierdoor kreeg de Dom van Aken een religieuze betekenis als bedevaartsoord en ontstond een pelgrimage. De zevenjarige cyclus van deze Heiligdomsvaart ontstond echter pas in de eerste helft van de 14e eeuw. Nog steeds komen elk jaar duizenden gelovigen naar Aken voor de toning van de relieken. De eerstvolgende Heiligdomsvaart in Aken is in 2014.

De Dom van Aken was in 1978 het eerste Duitse monument op de Werelderfgoedlijst van de UNESCO.

Behalve de dom zijn er in Aken verschillende andere kerken, waaronder de Heilig-Hartkerk en de Drievuldigheidskerk.

Nuvola single chevron right.svg Zie stadsmuren van Aken en lijst van poorten en torens van de Akense stadsmuren voor de hoofdartikelen over dit onderwerp.

Rondom Aken hebben twee ringmuren gelegen, die de stad moesten beschermen tegen aanvallers. Van deze stadsmuren van Aken is slechts een klein gedeelte overgebleven. Van de binnenste stadsmuur, die bestond uit tien stadspoorten en tien waltorens met tussenliggende muurgedeeltes, resteren alleen van de tussenliggende muren nog enkele muurfragmenten. Van de buitenste stadsmuur, die bestond uit elf stadspoorten, drieëntwintig weertorens, tussenliggende muren, weererkers en wachthuizen, zijn twee stadspoorten en vijf waltorens bewaard gebleven.

Vlak buiten de stadsmuren ligt ook een dierentuin: Aachener Tierpark.

Geografie[bewerken]

Aken ligt in het stroomgebied van de Maas, is de meest westelijke Duitse Großstadt, grenst aan het drielandenpunt op de Vaalserberg en is een van de vele agglomeraties van Noordrijn-Westfalen. Op ongeveer 30 km ten zuidwesten ligt het natuurpark Hoge Venen.

De stad wordt deels omgeven door heuvels en bossen. Aan de noordzijde van het centrum liggen de Salvatorberg en de Lousberg. Ten westen ligt de Schneeberg. Ten westzuidwesten ligt de Vaalserberg met het Drielandenpunt. Aansluitend daaraan ligt ten zuidwesten van de stad het Preuswald, en ten zuiden van de stad de rest van het Aachener Wald.

Het hoogste punt van de stad ligt op 410 meter boven Normalnull (NN) en ligt in het uiterste zuidoosten van de gemeente. Het laagste punt van de gemeente bedraagt 125 meter boven NN en is te vinden in het noorden van de stad. De lengte van de stadsgrens bedraagt 87,7 km, daarvan vormt 23,8 km de staatsgrens met België en 21,8 km de grens met Nederland. De grootste lengte van de stad in noord-zuid richting bedraagt 21,6 km, de grootste oost-west afstand bedraagt 17,2 km.

Buurgemeenten[bewerken]

Aken grenst aan de volgende gemeenten:

Herzogenrath, Würselen, Eschweiler, Stolberg en Roetgen (liggen allemaal in het district Aken), Raeren en Kelmis (provincie Luik) in België, Vaals, Gulpen-Wittem, Simpelveld, Heerlen en Kerkrade (provincie Limburg) in Nederland.

Bestuurlijke indeling van de stad[bewerken]

Het stadsgebied wordt bestuurlijk verdeeld in zeven wijken met elk een wijkraad, wijkraadvoorzitter en een steunpunt van de gemeente (Bezirksamt). De wijkraad wordt, gelijktijdig met de gemeenteraadsverkiezingen, door alle stemgerechtigde burgers van de wijk gekozen. De wijken kunnen verder worden onderverdeeld in buurten.

Aken bestaat uit:

  • Aken-Centrum
    • Markt, Theater, Lindenplatz, St. Jakob, Westpark, Hanbruch, Hörn, Ponttor, Hansemannplatz, Soers, Jülicher Straße, Kalkofen, Kaiserplatz, Adalbertsteinweg, Panneschopp, Rothe Erde, Trierer Straße, Frankenberg, Forst, Beverau, Burtscheid Kurgarten, Burtscheid Abtei, Burtscheid Steinebrück, Marschiertor, Hangeweiher
  • Aken-Brand
  • Aken-Eilendorf
  • Aachen-Haaren
  • Kornelimünster/Walheim
  • Aken-Laurensberg
  • Aken-Richterich
    • Richterich, Huf

Los van deze ambtelijke indeling bestaat Aken uit 47 stadsdelen, hier gesorteerd naar district:

  • Aken-Centrum: Beverau, Bildchen, Burtscheid, Forst, Frankenberg, Grüne Eiche, Hörn, Lintert, Pontviertel, Preuswald, Ronheide, Rothe Erde, Stadtmitte, Steinebrück, West
  • Brand: Brand, Eich, Freund, Hitfeld, Niederforstbach
  • Eilendorf: Eilendorf, Nirm
  • Haaren: Haaren, Hüls, Verlautenheide
  • Kornelimünster/Walheim: Friesenrath, Hahn, Kornelimünster, Krauthausen, Lichtenbusch, Nütheim, Oberforstbach, Sief, Schleckheim, Schmithof, Walheim
  • Laurensberg: Gut Kullen, Kronenberg, Laurensberg, Lemiers, Orsbach, Seffent, Soers, Steppenberg, Vaalserquartier, Vetschau
  • Richterich: Horbach, Huf, Richterich

Gemeentelijke herindelingen[bewerken]

Voorheen zelfstandige gemeenten zijn om diverse redenen heringedeeld bij de gemeente Aken. Voor de eerste herindeling bedroeg de oppervlakte van de stad 3056 ha.

Datum Plaats Uitbreiding oppervlakte (in ha)
1 januari 1897 Burtscheid 858,6
1 april 1906 Forst 1145,7
1 november 1922 Sief, Bildchen en Lichtenbusch 789,1
1 januari 1972 Brand (zonder randgebieden), Eilendorf, Haaren (zonder Randgebieden),
Kornelimünster, Laurensberg, Richterich (zonder Bank en Wilsberg),
Walheim, Oberforstbach en diverse kleine gebieden
10.595

Na alle herindelingen bedraagt het huidige oppervlak van de gemeente 16.082,90 ha.

Demografie[bewerken]

In 1855 telde Aken meer dan 50.000 inwoners. In 1890 overschreed het inwonertal van de stad de grens van 100.000, waardoor de stad erkend werd als Großstadt.

Het navolgende overzicht geeft de ontwikkeling van het aantal inwoners van Aken weer vanaf 1500 tot en met 2005. Tot 1833 gaat het hoofdzakelijk om schattingen, vanaf die datum kunnen gegevens van de volkstelling worden gebruikt of zijn projecties van gemeentelijke gegevens gebruikt.

Jaar Inwoners
1500 20.000
1600 25.000
1780 20.000
1799 23.699
1816 32.072
1825 35.428
1831 38.884
3 december 1846 ¹ 46.600
3 december 1852 ¹ 48.700
3 december 1855 ¹ 52.687
3 december 1858 ¹ 56.300
3 december 1861 ¹ 58.600
3 december 1864 ¹ 63.800
3 december 1867 ¹ 67.923
1 december 1871 ¹ 74.146
Jaar Inwonertal
1 december 1875 ¹ 79.606
1 december 1880 ¹ 85.551
1 december 1885 ¹ 95.321
1 december 1890 ¹ 103.470
2 december 1895 ¹ 110.551
1 december 1900 ¹ 135.245
1 december 1905 ¹ 144.095
1 december 1910 ¹ 156.143
1 december 1916 ¹ 134.584
5 december 1917 ¹ 127.492
8 oktober 1919 ¹ 145.891
16 juni 1925 ¹ 155.222
16 juni 1933 ¹ 162.774
17 mei 1939 ¹ 162.164
31 december 1945 101.638
Jaar Inwonertal
29 oktober 1946 ¹ 110.462
13 september 1950 ¹ 130.278
30 juni 1955 148.900
6 juni 1961 ¹ 169.769
31 december 1965 177.940
27 mei 1970 ¹ 173.475
31 december 1975 242.453
31 december 1980 243.947
31 december 1985 238.587
25 mei 1987 ¹ 229.740
31 december 1990 241.861
31 december 1995 247.923
31 december 2000 244.386
31 mei 2005 257.250
31 december 2006 258.770

¹ gegevens uit de volkstelling

Politiek[bewerken]

Gemeenteraad en burgemeester[bewerken]

In vroeger tijden stond een koninklijke beambte aan het hoofd van de stad Aken. Vanaf 1250 ging de leiding over de gemeente op de Gemeenteraad over, welke door een burgemeester werd voorgezeten. Leden van de gemeenteraad waren in eerste instantie zogenaamde Schöffen (dit zijn lekenrechters). Sinds de 15e eeuw waren ook de gilden vertegenwoordigd. Dit werd in de zogenaamde Gaffelbrief uit 1450 vastgelegd. Deze situatie bleef tot 1794 van kracht. Pas in 1513 hadden de gilden een permanente vertegenwoordiging in de raad. Het ledental van de raad fluctueerde nogal. De raad werd voorgezeten door twee burgemeesters, die elk voor een periode van één jaar werden gekozen. Op 25 mei werden nieuwe burgemeesters gekozen.

In 1794 werd Aken bij het Franse keizerrijk ingelijfd en kreeg Aken een gemeenteraad naar Frans voorbeeld, met aan het hoofd een Maire. Hij werd geholpen door 3 Beigeordnete. De Maire zat een 30-koppige raad voor. In de Pruisische tijd (vanaf 1815) werd de titel Maire vervangen door Oberbürgermeister. In 1856 werd in het Rijnland de reorganisatie van het openbaar bestuur afgerond met de invoering van de gemeentewet.

Tijdens de regeerperiode van de NSDAP kende de gemeente alleen een Oberbürgermeister, die natuurlijk een trouw lid van deze partij was. Na de Tweede Wereldoorlog werd deze door het Militair Gezag in de Britse bezettingszone door een nieuwe Oberbürgermeister vervangen. In 1946 werd een gemeentewet naar Brits voorbeeld ingevoerd, waarna de burgers weer een gemeenteraad konden kiezen. De raad koos uit zijn midden een Oberbürgermeister als voorzitter van de gemeenteraad en deze was ook vertegenwoordiger van de stad naar buiten toe. De baan van Oberbürgermeister was onbezoldigd. Daarnaast koos de raad een Oberstadtdirektor, welke enigszins vergelijkbaar is met de Nederlandse of Belgische gemeentesecretaris, als hoogste ambtenaar van de gemeente. Deze functie was een betaalde baan.

In 1995 werd de dubbele top van de gemeente opgeheven; voortaan kent de gemeente alleen nog een Oberbürgermeister, dat nu een betaalde functie is. Deze is voorzitter van de gemeenteraad, hoogste ambtenaar van de gemeente en vertegenwoordiger van de gemeente naar buiten. Sinds 1999 wordt deze rechtstreeks door alle stemgerechtigde inwoners van Aken gekozen.

De gemeenteraad van de stad Aken bestaat uit 58 personen. De direct gekozen burgemeester heeft stemrecht en leidt de zittingen van de gemeenteraad.

Stedenbanden[bewerken]

Verder is er ook een stedenband met Montebourg (Frankrijk), die sinds 1960 bestaat. Montebourg heeft een stedenband met de voormalige gemeente Walheim. Deze jumelage is overgenomen door de wijkraad Kornelimünster/Walheim.

Economie[bewerken]

Ford onderzoeksbureau in Aken

De belangrijkste industrietakken van Aken zijn machinebouw, de bandenproductie, de fabricage van gloeilampen en het maken van snoep en andere zoetwaren, zoals de Aachener Printen.

Hiernaast bestaan er verschillende kleine onderzoeksbedrijven en Hightech ondernemingen, vaak spin-offs van de universiteit. Ook is toerisme een belangrijke economische pijler.

In het verleden vond er veel productie plaats van naalden en textiel. Door deze productie ontstond een typisch Akense groet: de klenkes. Echter sinds de jaren '90 van de 20e eeuw werd de productie verplaatst naar lagelonenlanden. De laatste naaldenfabriek van Aken staakte de bedrijfsvoering aan het einde van 2004. Van de eens zo talrijke textielfabrieken is er nu nog maar één over. Verdere takken van industrie die geheel of gedeeltelijk zijn verdwenen, zijn beeldbuizen (deze is in zijn geheel verdwenen) en transformatoren.

Infrastructuur[bewerken]

Verkeerswegen[bewerken]

Op het knooppunt Aken komen de snelwegen A 4, A 44 en A 544 bij elkaar. De A 4 verbindt Aken met Keulen en sluit bij de grensovergang Vetschau aan op de A76 in Nederland, de A 44 geeft Aken een verbinding met Düsseldorf en sluit aan op het snelwegnet van België. De A 544 verbindt het Knooppunt Aken met de Europaplatz in het oosten van Aken. Als E40 is de A 4 van Keulen tot het knooppunt Aken en vanaf daar de A 44 richting België aangegeven.

Andere verkeerswegen in het stadsgebied van Aken zijn de Bundesstraßen B 1, B 57, B 258 en B 264.

Spoorwegen[bewerken]

Centraal station

Naast het centraal station bestaan er in Aken de stations Aken-West en Aken-Rothe Erde en de halteplaatsen Aken-Schanz en Eilendorf. De hogesnelheidstrein Thalys van Keulen naar Parijs stopt ook in Aken. De Duitse hogesnelheidstrein ICE Brussel-Zuid - Frankfurt (Main) Hbf heeft Aken als stopplaats.

Belangrijke regionale sneltreinen zijn :

(Verbindingen in september 2012)

Openbaar vervoer[bewerken]

Vroeger was er een heel uitgebreid streeknet van elektrische tramlijnen die tot over de staatsgrens reikten. Zo was er een lijn naar Vaals in Nederland, Eupen, Raeren en Kelmis in België. Na de Eerste Wereldoorlog werden, in het gebied die door België geannexeerd werd, de Akense tramlijnen overgenomen door de Belgische buurtspoorwegen.

In 1974 werd de laatste tramlijn van Aken stilgelegd. Sindsdien wordt het openbaar vervoer van Aken alleen nog maar uitgevoerd door bussen. De lijnen lopen in het gehele concessiegebied Aken (Aachener Verkehrsverbund) en in het naburige buitenland, bijvoorbeeld naar Vaals, Kerkrade en Heerlen (Nederland) of Eupen (België). Er zijn een aantal snelbuslijnen naar Alsdorf/Aldenhoven, Jülich, Heerlen, Eschweiler, Roetgen/Simmerath en Roetgen/Monschau.

De stadsbussen worden geëxploiteerd door ASEAG (Aachener Straßenbahn en Energieversorgungs AG) met in totaal 60 lijnen (Stand: juni 2004). Het belangrijkste punt voor het busvervoer is het busstation, waar bijna alle lijnen stoppen. Slechts vier lijnen doen het busstation niet aan.

In Aken is er daarnaast een nachtbusnet. Deze bestaat uit zeven lijnen (N1 t/m N6 en N13), die elke zaterdagnacht, zondagnacht en op feestdagen om 01:45 en 02:45 rijden. De lijnen rijden stervormig de stad uit. Bij de invoering van de nieuwe dienstregeling in 2006 wordt er een achtste nachtlijn toegevoegd (de N7) die vanuit Aken naar Kelmis (La Calamine) in België rijd. De succesvolle lijn N1 krijgt één extra rit om 03:45 uur.

De busmaatschappij ASEAG kreeg door toedoen van de stad een bezuinigingsdoelstelling opgelegd, waarbij men kijkt naar hoe rendabel de lijnen zijn. Het is de bedoeling het lijnenaanbod hierop aan te passen. In de laatste jaren werd gekeken of het mogelijk was de tram weer in te voeren in Aken, het project faalde door de hoge kosten hiervan. Als vervanging van dit project rijden op twee lijnen vanaf 19 september 2005 twee dubbele geledebussen van de firma Van Hool (type AGG 300) op de lijnen 5 en 45 als een test. Vanaf 2007 kunnen dan (bij een succesvolle test) in totaal 16 bussen van dit type besteld worden.

Luchtverbindingen[bewerken]

Ongeveer 30 km buiten de stad ligt in Nederland het internationale vliegveld Maastricht Aachen Airport. Het centrum wordt met de luchthaven verbonden door een pendelbus. Voor kleinere vliegtuigen (zweef- en sportvliegtuigjes) kan gebruik worden gemaakt van het vliegveld Merzbrück, waar ook de reddingshelikopter Christoph Europa 1 gestationeerd is. Merzbrück is een voormalige militaire basis van de Belgische strijdkrachten (licht vliegwezen van de Landmacht). De luchthavens Keulen-Bonn en Düsseldorf kunnen ook gebruikt worden om naar Aken te reizen. Door een goede spoorverbinding met Aken zijn de pendelbussen die tussen deze luchthavens en Aken reden (de zogenaamde "Airport-Aixpress"), vanaf 31 oktober 2004 opgeheven.

Sport[bewerken]

Bekende Akenaren[bewerken]

Geboren in Aken[bewerken]

Elders geboren[bewerken]

Wikivoyage Wikivoyage heeft een reisgids over dit onderwerp: Aken.
Bronnen, noten en/of referenties
  1. (de) Bevölkerungszahlen auf Basis des Zensus vom 9. Mai 2011 Landesbetrieb Information und Technik Nordrhein-Westfalen (IT.NRW)
  2. (de) Bevölkerungszahlen auf Basis des Zensus vom 9. Mai 2011 Landesbetrieb Information und Technik Nordrhein-Westfalen (IT.NRW)