Maarten van Heemskerck

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Maerten van Heemskerck, zelfportret (detail)
De sibylle Erythraea

Maarten van Heemskerck, geboren als Maerten van Veen (Heemskerk, 1498 - Haarlem, 1 oktober 1574), was een Nederlands kunstschilder.

Levensloop[bewerken]

Maerten werd in een eenvoudig boerengezin geboren. Hij had twee zusters en een broer. Hij was voorbestemd om later de boerderij van zijn vader over te nemen, maar Maerten wilde dat niet. Hij had een groot talent voor tekenen en kwam tot de ontdekking dat hij ook vrij aardig kon schilderen, en daarmee wilde hij carrière maken.

Hij ging in de leer bij de Haarlemse schilder Cornelis Willemsz., maar zijn vader haalde hem terug. Met grote tegenzin moest Maerten de kost thuis weer verdienen. Op een dag moest hij de koeien melken en op de terugweg had hij een emmer vol melk op zijn hoofd. Hij liep tegen een boomtak aan, en de melk ging verloren. Zijn vader was razend, Maerten vluchtte het huis uit en sliep op een hooiberg. De volgende dag stuurde zijn moeder hem met een knapzak en geld op weg om een studie te gaan volgen.

Hij ging naar Delft waar hij in de leer ging bij Jan Lucasz. Waarschijnlijk is hij daar rond 1527 vertrokken en in de leer gegaan bij Jan van Scorel in Haarlem. Die was toen één van de belangrijkste meesters omdat hij zich een bijzondere, nieuwe manier van schilderen eigen gemaakt had in Italië: de renaissance had zijn intrede gedaan in de Nederlanden.

Dat Maarten veel geleerd heeft van Scorel kan men opmaken uit het feit dat de kenners soms niet kunnen uitmaken of een werk van Scorel of van Van Heemskerck is, zoals het geval is geweest bij de schilderijen Maria Magdalena en De rust tijdens de vlucht naar Egypte. Pas in de jaren zeventig is duidelijk geworden dat het eerst genoemde werk van Scorel is en het tweede van Van Heemskerck.

Nu pas, op ruim dertigjarige leeftijd, vestigde Van Heemskerck zich als een zelfstandig meester. Door zijn eenvoudige komaf had hij niet eerder de middelen en het aanzien om voor zichzelf te beginnen. Dat aanzien heeft hij bij zijn leermeesters wel gekregen. Hij ging wonen bij Pieter Jan Foppesz., een rijke Haarlemmer die kerkmeester van de Sint-Bavo was. Hij kende hem omdat Foppesz. grootgrondbezitter was in Heemskerk.

Dubbel portret[bewerken]

Op 23 mei 1532 vertrok hij naar Rome, om daar de klassieke kunst en het werk van de eigentijdse meesters te bestuderen. Hij ging er wonen bij de Nederlandse kardinaal Willem van Enckenvoirt, waar hij terecht kwam via Jan van Scorel die al eerder in Italië was geweest. Van Enckenvoirt was een groot kunstliefhebber en had goede contacten met zowel Italiaanse als Nederlandse kunstenaars die in Rome verbleven. Zo kwam Van Heemskerck aan zijn opdrachten.

Hij was al snel succesvol en werd door de schilder Giorgio Vasari in zijn schildersboek genoemd als een bekwaam schilder van figuren en landschappen. Het schijnt dat hij in Rome aardig wat verdiend heeft en dat een Italiaanse kennis zelfs werken van hem heeft gestolen omdat ze erg populair waren.

In 1536 keerde Van Heemskerck terug naar de Nederlanden. In 1537 tekende hij een contract voor het schilderen van de zijluiken bij een altaarstuk, De Calvarieberg, voor de Oude Kerk in Amsterdam. De volgende jaren was Van Heemskerck een veelgevraagd kunstenaar. Hij beperkte zich niet alleen tot schilderen en tekenen, ook maakte hij tapijtontwerpen en ontwierp hij glas-in-loodramen voor de Karmelietenkerk in Haarlem.

Hij trouwde rond 1540 met de Haarlemse Marie Jacobs Coningsdochter, maar zij stierf anderhalf jaar later in het kraambed. Ook het kind overleefde de bevalling niet en Van Heemskerck is kinderloos gebleven. Wel trouwde hij kort daarop met de rijke Martytgen Gerritsdochter. Zij leefden toen in een groot huis aan het Donkere Spaarne.

Maerten van Heemskerck is lid geweest van een rederijkersgezelschap, wat betekent dat hij uiteindelijk behoorde tot de welgestelde burgers. Ook is hij lid geweest van het Haarlemse Sint-Lucasgilde. Daar heeft hij hoge functies bekleed; zo was hij van 1550 tot 1552 keurmeester, en de daaropvolgende twee jaar stond hij aan het hoofd van het gilde. Tenslotte werd hij in 1553 kerkmeester van de Sint-Bavo, een functie die hij tot zijn dood, 22 jaar later, vervulde.

Al met al kan men zeggen dat hij een bijzonder vooraanstaand schilder was en een rijk en vermogend man. Zo staat hij in 1573 op een lijst van personen die de stad Haarlem geld lenen om de Spanjaarden af te kopen.

In zijn leven had hij veel goede privécontacten met vooraanstaande burgers, zoals met Jan van Zuren (advocaat en burgemeester van Haarlem), met twee broers van Van Zuren, waarvan er een na Van Heemskercks dood trouwde met diens vrouw, met de familie Van Beresteyns, met de humanist Dirck Volkertsz. Coornhert, met Hadrianus Junius (stadsarts van Haarlem en rector van de Latijnse school), met de beroemde Alkmaarse arts Pieter van Foreest en met Cornelis Musius, dichter en prior van het Agathaklooster te Delft.

Maerten van Heemskerck is geboren als Maerten van Veen. Hij veranderde zijn naam omdat hij graag wilde dat zijn geboortedorp (toen zo’n 600 inwoners, nu 39.000) op de kaart kwam te staan.

Openbare collecties (selectie)[bewerken]

Zie ook[bewerken]

Externe link[bewerken]