Meridiaan van Greenwich

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Markering van de meridiaan

De meridiaan van Greenwich is een meridiaan (of lengtegraad) die door het Koninklijk Observatorium van Greenwich in Greenwich, Engeland, loopt en die van 1884 tot 1984 als internationale nulmeridiaan in gebruik was. De lijn bevindt zich op 0°00′05,3101″ westerlengte (WL) ten opzichte van de thans geldende wereldstandaard, de IERS referentiemeridiaan.

Een meridiaan is een denkbeeldige lijn over het aardoppervlak, haaks op de evenaar, van pool naar pool. Rond haar omtrek, bijvoorbeeld de evenaar, is de aarde verdeeld in 360 graden, die vanaf een nulmeridiaan worden uitgemeten. Zij worden aangeduid in graden (van 0 tot 180) oosterlengte, respectievelijk westerlengte. Een graad (°) kan verdeeld worden in 60 minuten (') en een minuut in 60 seconden ("). Samen met de positie in graden ten opzichte van de evenaar (de breedte) en eventueel de hoogte kan elke plek op aarde éénduidig worden aangegeven.

Er zijn oneindig veel meridianen mogelijk, maar slechts eentje daarvan is de nullijn. De locatie van de evenaar wordt bepaald door de as van de aarde. De keuze voor een nulmeridiaan echter, is een geografisch willekeurige. In de loop der tijd zijn er, vaak om economische of politieke redenen, vele van deze nullijnen in gebruik geweest. De oorsprong van het Europese begrip ten aanzien van deze kwestie ligt in de wetenschap ten tijde van de Hellenistische periode in Griekenland, maar het zou nog tot de tijd van de Grieks-Romeinse astronoom, wiskundige en geograaf Claudius Ptolemaeus (ca 90-168) duren voordat het hanteren van een specifieke nulmeridiaan bij cartografie en navigatie algemeen gebruik was.

Totstandkoming[bewerken]

Het observatorium van Greenwich. Afbeelding uit 1833.

Halverwege de zeventiende eeuw was de reeds door Ptolemaeus geïntroduceerde meridiaan van Ferro nog algemeen in gebruik bij cartografie en navigatie. Tegelijkertijd werkten cartografen en zeelieden van verschillende landen ook met andere referentielijnen, meest door de hoofdstad van hun land. In alle zeevarende naties was het grootste probleem bij plaatsbepaling op zee, het berekenen van de correcte lengtegraad, genoegzaam bekend. Hoewel Frankrijk nog in 1634 de meridiaan van Ferro bij koninklijk decreet had verordonneerd, bouwden zij in 1666/67 bij Parijs een Koninklijk Observatorium, dat de berekening van lengtegraden als één van haar hoofdtaken zou krijgen.
Daarbij konden de Engelsen natuurlijk niet achterblijven en in 1675 gaf koning Karel II opdracht tot de bouw van het Koninklijk Observatorium van Greenwich. In hetzelfde jaar benoemde hij John Flamsteed tot de allereerste Astronomer Royal. Het gebouw werd in 1676 geopend en Flamsteed verrichtte er vele waarnemingen van de hemellichamen en in 1685 zette hij de eerste meridiaan van Greenwich uit, op basis van de plaats van zijn meridiaankijker.[1]
Flamsteeds opvolger, de astronoom Edmond Halley stelde in 1725 vast, dat de meridiaankijker van Flamsteed niet stabiel stond. Hij verplaatste de gebruikte meridiaankijker, en daarmee de meridiaan, iets meer dan 1,8 meter naar het oosten. De derde Astronomer Royal James Bradley, verkreeg een nieuw instrument, dat hij opnieuw iets naar het oosten plaatste en het was tenslotte de astronoom George Biddell Airy, die de meridiaan in 1851 vastlegde op haar huidige positie.[2]

Internationale standaard[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie Internationale Meridiaanconferentie voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Zo'n dertig jaar nadat Airy de meridiaan van Greenwich had bepaald, werd zij door ruim 70% van de internationale scheepvaart als nulmeridiaan gebruikt. Ook de erop gebaseerde Greenwich Mean Time genoot wereldwijd bekendheid. Het was hoofdzakelijk de met een meridiaan onlosmakelijk verbonden factor tijd, die de wereld tot standaardisatie bracht.
In 1884 kwamen 41 afgezanten van 25 naties op uitnodiging van de President van de Verenigde Staten tijdens de Internationale Meridiaanconferentie in Washington D.C. overeen dat de meridiaan van Greenwich voortaan internationaal erkend zou zijn als nulmeridiaan. San Domingo stemde tegen, Brazilië en Frankrijk onthielden zich van stemming. De Fransen zouden de meridiaan van Parijs nog tot 1911 hanteren, waarna ook zij overschakelden op die van Greenwich.

Opvolging[bewerken]

Technische ontwikkelingen in meetmethoden met satellieten (satellietgeodesie), hebben tot nieuwe wetenschappelijke inzichten geleid, zoals voor platentektoniek. Hierdoor ontstond er behoefte aan een nieuw wiskundig model van de aarde (geodetisch datum). Op basis van het internationaal geaccepteerde model ITRS kwam de huidige nulmeridiaan, die van de IERS, zo'n 102,5 meter oostelijker te liggen.

Tijd[bewerken]

De wereldwijd gehanteerde standaardtijd UTC, komt met behulp van atoomklokken tot stand, maar wordt weer geijkt aan de middelbare zonnetijd op de meridiaan van Greenwich. De tijd in de landen van de wereld is afhankelijk van de tijdzones, die van -11 via 0 tot +12 lopen, hoewel sommige landen een afwijking van een half uur gebruiken.

De Internationale datumgrens loopt ongeveer aan de andere kant van de aarde maar volgt om praktische en politieke redenen niet overal de 180° meridiaan.

Landen[bewerken]

Landen waar de Meridiaan van Greenwich doorheen loopt zijn van noord naar zuid:

In populaire cultuur[bewerken]

Zie ook[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. (en) Tom Standage, The real millennium bug, FEED magazine, 1998.
  2. (en) The Greenwich Meridian before the Airy Transit Circle, TheGreenwichMeridian.org, geraadpleegd 12 juni 2013.