Psychopathie

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Esculaap Neem het voorbehoud bij medische informatie in acht.
Raadpleeg bij gezondheidsklachten een arts.

Psychopathie is persoonlijkheidsstoornis waarbij de gewetensfunctie, die zich in baby- en peuterfase ontwikkelt, achterblijft in de ontwikkeling of geheel niet tot stand komt, in combinatie met emotionele afwijkingen, charme en welbespraaktheid, harteloosheid en antisociaal gedrag. De stoornis is relatief zeldzaam en komt slechts voor bij minder dan 1% van de wereldbevolking.

De stoornis is niet meer opgenomen in de DSM, maar in 1941 publiceerde Hervey Cleckley het boek The Mask of Sanity, waarin hij zestien criteria voor de psychopathische persoonlijkheid gaf. Robert Hare,[1] een vooraanstaand Canadees psychopathieonderzoeker, ontwikkelde in de jaren zeventig van de vorige eeuw een vernieuwde checklist, de Hare Psychopathy Checklist. Deze checklist wordt vrijwel altijd gebruikt voor het meten van psychopathie.

In de media is na 1970 veel gepubliceerd over psychopathie, met betrekking tot fictieve personages als Hannibal Lecter en bestaande personen zoals Marc Dutroux, Jack the Ripper, et cetera. Hierdoor is in de maatschappij het idee gevoed dat psychopathie zeer vaak of altijd dit gedrag met zich meebrengt, terwijl dit in feite zelden het geval is.

Evolutie[bewerken]

Nieuw onderzoek toont aan dat psychopathie mogelijk geen persoonlijkheidsstoornis is, maar een resultaat van natuurlijke aanpassing en evolutie. Mogelijk is de aandoening niet zozeer een neurologische stoornis, maar een biologische vooruitgang. Bewijzen hiervan zijn dat de meeste psychopaten op hoog niveau functioneren en ondanks hun gebrek aan affectieve empathie en sociale emoties toch kunnen functioneren in de maatschappij. Het onderzoek loopt sinds 2016.[2]

Kenmerken[bewerken]

Interpersoonlijk (emotioneel)[bewerken]

Psychopaten vertonen aangeboren emotionele afwijkingen zoals gebrek aan empathie, berouw, schuldgevoel en angst en vluchtige emoties en het ontbreken van emotionele diepgang. Het verschilt per psychopaat hoe diep emoties worden beleefd en welke ze wel beleven. Het gebrek aan empathie wordt echter nog onderzocht: uit een Nederlands onderzoek blijkt namelijk dat psychopaten wel empathie hebben, maar dit meestal niet gebruiken, behalve wanneer dit ze nadrukkelijk wordt gevraagd. Naar aanleiding van deze resultaten wordt er gezocht naar een behandeling die ervoor kan zorgen dat psychopaten zich standaard gaan inleven in andere mensen.[3]

De emotionele afwijkingen van psychopaten zijn terug te vinden het limbische systeem (amygdala en insule), de prefontale cortex en de frontale kwabben. Bij psychopaten bleek er sprake te zijn van een defecte amygdala, of de amygdala vertoonde meer grijsgebieden dan bij gezonde personen. Kevin Dutton, een psycholoog die zich specialiseerde in psychopathie, onderging een onderzoek waarbij hij kon voelen het hoe was om een psychopaat te zijn. Een collega van hem kon die verlaagde activiteit die voorkomt bij psychopaten bij gezonde hersenen simuleren, met een techniek die transcraniële magnetische stimulatie (TMS) heette. Dutton meldde dat hij zich prettig en dronken voelde zonder moe te zijn en dat hij moest lachen bij het zien van gruwelijke beelden.[4]

Echter, op bepaalde zaken kan er zich bij psychopaten een emotionele overgevoeligheid, sensitiviteit of verstoring voordoen. Psychopaten blijken gevoelig voor zaken als kindermishandeling, afwijzing en misbruik en frustratie en kunnen hierop reageren met normale of overgevoelige emotionele reacties. Herhaaldelijke negatieve gebeurtenissen kunnen bij psychopaten leiden tot het ontstaan van een klinische depressie en zelfdoding bij 15% van de psychopaten.[5]

Typerend aan de psychopathische persoonlijkheidsstoornis is dat de patiënten wel in staat zijn tot het veinzen van hun ontbrekende emoties, zodanig dat zij normaal overkomen op anderen en niet ontdekt of gediagnosticeerd worden. Onderzoek heeft aangetoond dat zij dit zelfs beter kunnen dan normale personen.[6]

Antisociale levensstijl[bewerken]

Psychopaten staan bekend om een antisociale levensstijl die zich kenmerkt door seksuele losbandigheid of verdenking hiervan, korte relaties, impulsiviteit, een nomadisch bestaan, pathologisch liegen, het nemen van risico en hun behoefte aan stimulatie, waarbij ze meestal veel drugs en/of alcohol gebruiken. Deze kenmerken zijn ook beschreven in de Hare Checklist. Crimineel gedrag komt bij psychopaten minder voor dan bij ASP-lijders. 80% van de ASP-lijders (antisociale persoonlijkheidsstoornis) verblijft in een gevangenis en slechts 20% van de psychopaten. Ondanks hun afwijkende levensstijl, zijn psychopaten minder gewelddadig dan andere geestesziekten. Sociopaten, c.q. ASP-lijders, zijn meer geneigd tot geweld en hebben een hoger risico op overlijden.[7]

Deze kenmerken worden vooral gezien bij psychopaten die zijn verwaarloosd of mishandeld in hun jeugd. Psychopaten hebben wel aangeboren emotionele tekorten, maar van een afwijkende of antisociale levensstijl is meestal geen sprake. Deze kenmerken ontwikkelen zich meestal pas vanaf de puberteit en worden getriggerd of veroorzaakt door externe factoren.

Geweldpleging en criminaliteit[bewerken]

Het risico op geweldpleging, gepleegd door een psychopaat, kan toenemen als gevolg van externe factoren, zoals kindermishandeling, stigmatisering en demonisering van psychopathie, echtscheiding, financiële problemen, het verlies van een geliefde of afwijzing door vrienden en familie. Vooral sociale isolatie als gevolg van de negatieve beeldvorming bij psychopaten en verbijstering of onbegrip vanuit de omgeving, kan het lijden van een psychopaat doen toenemen.[8]

Relaties met anderen[bewerken]

Net als gezonde mensen, houden psychopaten van hun echtgenoten, kinderen, vrienden en familieleden op hun eigen manier en kunnen verdriet voelen over het verlies van deze personen. Psychopathie wordt ook niet gekenmerkt door een totaal gebrek aan empathie en normale emoties. Sommige psychopaten geloven dat de hele wereld tegen hen is en dat niemand van hen zal houden vanwege hun afstotende persoonlijkheidskenmerken.[9][10]

Psychopaten hebben als gevolg van hun gebrek aan empathie vaak korte en oppervlakkige relaties en blijken vaak meerdere kinderen bij verschillende partners te hebben. Ze kunnen door hun behoefte aan afwisseling regelmatig verhuizen, soms zonder de omgeving vooraf in te lichten.[11]

In tegenstelling tot de huidige visie dat psychopaten volledig egoïstisch zijn, kunnen ze zich wel altruïstisch gedragen in de juiste omstandigheden en ook de belangen van mensen waar zij een relatie mee onderhouden behartigen. Uit een onderzoek bleek dat ook extreme psychopaten in staat zijn om hun zorg voor anderen te tonen, maar meer vanuit verstand dan emotie. [12]

Andere kenmerken[bewerken]

Andere kenmerken van psychopathie zijn[13][14][15][16][17]:

  • Een verminderd reukvermogen en gebrek aan walging
  • Het vaker gebruiken van woorden als "daarom", "omdat" en "als gevolg van"
  • Langer nadenken voor een antwoord wordt gegeven, vaker "uhm" of "uh"
  • Veel handgebaren maken tijdens het praten
  • Obsessieve compulsieve stoornis
  • Het constant aanraken van het eigen haar
  • Bedplassen, brandstichten en wreedheid jegens dieren in de kinderjaren
  • Slecht zijn in tekenen of een slordig handschrift
  • Hoge of abnormale pijngrens
  • Gebrek aan richtingsgevoel en ruimtelijk inzicht
  • Disharmonische intelligentie
  • Van woedend naar kalm gaan in een ogenblik
  • Kan van erg stil naar levendig gaan (bijvoorbeeld op een feest)
  • Sociale kameleon

Psychiatrische visie[bewerken]

Psychopathie wordt gezien als een handicap met als kenmerk dat men slecht kan afstemmen op de emoties van anderen. Deze verminderde of zelfs volledige afwezigheid van empathie is onder meer aangetoond bij onderzoek waarbij hersenactiviteit is gemeten in situaties waarbij psychopaten anderen een fout zien maken [18]. Gebieden in de hersenen zoals de cortex cingularis anterior, waar emotionele prikkels (zoals beloning en straf) worden verwerkt[19] lieten daarbij minder activiteit zien dan bij controleproefpersonen. Chronisch agressieve mannen vertonen een kleinere neurale respons in de dorsomediale prefrontale cortex op plaatjes met emotionele gezichtsuitdrukkingen, dan niet-agressieve mannen [20] Deze kenmerken kunnen wijzen op een gebrek aan empathie. Dit kan een belemmering vormen in het sociale contact met anderen en is vermoedelijk ook moeilijk te corrigeren.

Hare Checklist[bewerken]

Dr. Robert Hare, een Canadees psycholoog, ontwikkelde een betrouwbare test voor het vaststellen van psychopathie. Hij ziet psychopathie en de antisociale persoonlijkheidsstoornis als twee verschillende aandoeningen en pleit ervoor dat psychopathie als aparte diagnose wordt opgenomen in de DSM-V. Hare is ook van mening dat iedere psychopaat lijdt aan de antisociale persoonlijkheidsstoornis zoals beschreven in de DSM, maar dat niet iedere ASP-lijder een psychopaat is. Bij een combinatie van de DSM-IV criteria van de antisociale persoonlijkheidsstoornis en de kenmerken volgens Hare, kan er van psychopathie gesproken worden.

Kenmerken van een prototype psychopaat volgens Hare:

  • Oppervlakkig charmant en welbespraaktheid
  • Egocentrisme
  • Pathologisch liegen
  • Manipulatief en sluw gedrag
  • Ontbreken aan emotionele diepgang
  • Kil en/of gebrek aan empathie
  • Geen verantwoordelijkheid nemen voor het eigen gedrag
  • Prikkelhongerig en afkeer van verveling
  • Parasitaire levensstijl
  • Ontbreken van doelen op lange termijn
  • Gebrekkige beheersing van het gedrag
  • Impulsiviteit
  • Onverantwoordelijk gedrag
  • Jeugdcriminaliteit
  • Gedragsproblemen in jeugd
  • Schending van voorwaardelijke invrijheidsstelling of proeftijd
  • Seksuele losbandigheid
  • Korte relaties
  • Criminele veelzijdigheid

Op elk item kan een persoon 0, 1 of 2 punten scoren. Een score van 30 punten of hoger indiceert psychopathie.

Betrouwbaarheid[bewerken]

De test is betrouwbaar in het geval van gewelddadige en criminele psychopaten, maar kan niet worden toegepast op psychopaten die niet in een gevangenissysteem verblijven. Hersenscans door middel van MRI zijn het meest doorslaggevend omdat psychopathie hiermee vastgesteld kan worden. Uit onderzoek blijkt namelijk dat er een verschil is tussen een psychopathisch vs normaal brein. Robert Hare is sindsdien van mening dat psychopaten al vóór het plegen van een misdrijf moeten opgesloten moeten worden zodra ontdekt wordt dat iemand psychopathisch is. Dit staat echter nog steeds ter discussie.

Sociopathie[bewerken]

Sociopathie is een verouderde, maar nog steeds gebruikte term voor een persoonlijkheidsstoornis die tegenwoordig wordt omschreven als de antisociale persoonlijkheidsstoornis, afgekort ASP. De aandoening wordt ook wel secundaire psychopathie en pseudo-psychopathie genoemd. De criteria:

A: Een diepgaand patroon van gebrek aan achting voor en schending van de rechten van anderen, vanaf het vijftiende jaar aanwezig en tot uiting komend in diverse situaties, zoals blijkt uit drie (of meer) van de volgende kenmerken:

  • niet in staat zich te conformeren aan de maatschappelijke norm dat men zich aan de wet moet houden, zoals blijkt uit het bij herhaling tot handelingen komen die een reden voor arrestatie kunnen zijn
  • oneerlijkheid, zoals blijkt uit herhaaldelijk liegen, het gebruik van valse namen of anderen bezwendelen ten behoeve van eigen voordeel of plezier
  • impulsiviteit of onvermogen ‘vooruit te plannen'
  • prikkelbaarheid en agressiviteit, zoals blijkt uit bij herhaling komen tot vechtpartijen of geweldpleging
  • roekeloze onverschilligheid voor de veiligheid van zichzelf of anderen
  • constante onverantwoordelijkheid, zoals blijkt uit het herhaaldelijk niet in staat zijn geregeld werk te behouden of financiële verplichtingen na te komen
  • ontbreken van spijtgevoelens, zoals blijkt uit de ongevoeligheid voor of het rationaliseren van het feit anderen gekwetst, mishandeld of bestolen te hebben

B: De leeftijd is ten minste achttien jaar.

C: Er zijn aanwijzingen voor een gedragsstoornis beginnend vóór het vijftiende jaar.

D: Het antisociale gedrag komt niet uitsluitend voor in het beloop van schizofrenie of manische episodes.

Verschil met psychopathie[bewerken]

Sociopathie ontstaat als gevolg van een genetische aanleg voor psychopathie die pas tot uiting kwam als gevolg van omstandigheden.[21] Een sociopaat had in feite een normaal en gezond persoon kunnen zijn, maar de emotionele en persoonlijkheidsontwikkeling werd verstoord als gevolg van externe factoren waardoor een genetische aanleg tot uiting kwam in de vorm van pseudo-psychopathisch gedrag. Externe factoren kunnen bijvoorbeeld kindermishandeling, verwaarlozing, armoede, frontaal syndroom en aangeleerd gedrag zijn.[21] De aandoening kenmerkt zich vooral door emotionele problemen, impulsiviteit en antisociaal gedrag. In tegenstelling tot een psychopaat, is een sociopaat in staat tot emotionele gehechtheid en schuldgevoel. Een sociopaat is in staat tot empathie, maar slechts voor een beperkt aantal mensen.[22]. In de kindertijd en jeugd konden er zich symptomen van een reactieve hechtingsstoornis hebben voorgedaan.[23] Een ander opvallend verschil is dat psychopaten vaak een hoog verbaal IQ hebben en sociopaten een laag verbaal IQ.[24][25]

Een hoogfunctionerende sociopaat is een een sociopaat zoals hierboven geschreven, maar in combinatie met psychopathische trekken zoals welbespraaktheid, hoge verbale intelligentie, oppervlakkige charme en afwezigheid van impulsiviteit. Een hoogfunctionerende sociopaat is net als de "normale" sociopaat in staat tot emotionele banden en schuldgevoel. Een hoogfunctionerende sociopaat heeft juist door zijn of haar psychopathische eigenschappen een functioneler bestaan en meer controle over impulsen, waardoor er minder problemen zijn in het sociaal en beroepsmatig functioneren.[26][27]

Functionele psychopathie[bewerken]

Psychopaten die op volwassen leeftijd geen gewelddadig of impulsief gedrag (meer) vertonen, worden wel functionele, hoogfunctionerende of prosociale psychopaten genoemd. Deze drie types zijn door psychologen en psychopaten zelf omschreven. Vooral Kevin Dutton is bekend vanwege zijn boek De lessen van de psychopaat waarin hij zijn vader beschrijft, volgens Dutton een functionele psychopaat: een psychopaat die anderen niet genadeloos afslacht, maar over lijken gaat wanneer hij dat wil en liegt met een grote grijns op zijn gezicht. Functionele psychopathie is ook beschreven door Jan Storms in zijn boek Destructieve relaties op de schop. Hij ziet een functionele psychopaat als iemand die anderen voor misdadige doeleinden gebruikt, zichzelf buiten schot houdt en daarmee de top bereikt.

De hoogfunctionerende psychopaat (of sociopaat) is in staat zijn impulsen te beheersen en daardoor te functioneren in het sociale, relationele en zakelijke leven. Hoogfunctionerende psychopaten zijn zich vaak bewust van hun "anders-zijn" en proberen zich zo goed mogelijk aan te passen om bepaalde doelen te bereiken. Ze konden in het verleden gewelddadig of crimineel zijn geweest, maar hebben hun leven weer opgepakt en proberen een deel van de maatschappij uit te maken. Een bekend voorbeeld van een gediagnosticeerd hoogfunctionerende psychopaat is M.E. Thomas. Zij schreef een boek over haar stoornis, genaamd Confessions of a P/Sociopath.

Een bekende psychopaat is James Fallon, een neurowetenschapper die het brein van een seriemoordenaar heeft. Hij is echter zelf niet gewelddadig en crimineel en heeft een normaal bestaan, ondanks zijn emotionele afwijkingen en psychopathische trekken. Ook zijn gezin accepteert hem zoals hij is. Toen hij er achter kwam dat hij het brein heeft van een psychopathische seriemoordenaar, schreef hij na zelfonderzoek een boek over zijn stoornis, De psychopaat in mij. Omdat hij een psychopaat is die voornamelijk sociaal (wenselijk) gedrag vertoont, noemt hij zichzelf een pro-sociale psychopaat.

Goede eigenschappen van psychopaten zijn charme, welbespraaktheid en hoge verbale intelligentie, optimisme, doorzettingsvermogen, koel onder druk en meedogenloosheid. Uit onderzoek kwam namelijk naar voren dat deze eigenschappen goed gebruikt kunnen worden in beroepen waarbij psychopathische trekken tot succes kunnen leiden, zoals bij advocaten, journalisten, managers, chirurgen en soldaten.

Oorzaken, kindertijd en prognose[bewerken]

Oorzaken[bewerken]

Psychopathie is aangeboren en daarbij genetisch overdraagbaar. In de meeste gevallen blijkt de aandoening in bepaalde families voor te komen en gaat dan van generatie op generatie. Een objectief bewijs hiervan is de bekende Lawson Family, ook wel bekend als de Psychopathic Tree. Vier van de vijf kleinkinderen uit deze familie leed aan psychopathie, waarbij zij 50% kans om deze genen over te dragen op hun eigen kinderen en de daaropvolgende generatie.

Kindertijd[bewerken]

Psychopathie en antisociale persoonlijkheidsstoornis kunnen niet worden gediagnosticeerd onder de 18 jaar. Soortgelijke aandoeningen zijn de antisociale gedragsstoornis en de reactieve hechtingsstoornis.

Prognose[bewerken]

Er zijn geen bewijzen dat de emotionele afwijkingen van een psychopaat behandeld kunnen worden.

Zie ook[bewerken]

Externe links[bewerken]

Literatuurverwijzing[bewerken]

  • Snakes In Suits: When Psychopaths Go To Work, Robert D. Hare & Paul Bubiak, ISBN 9780061147890