Psychopathie

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Esculaap Neem het voorbehoud bij medische informatie in acht.
Raadpleeg bij gezondheidsklachten een arts.

Psychopathie, psychopathische persoonlijkheidsstoornis en afgeleid hiervan sociopathie zijn persoonlijkheidsstoornissen waarbij de gewetensfunctie, die zich in baby- en peuterfase ontwikkelt, achterblijft in de ontwikkeling of geheel niet tot stand komt. De stoornis is niet meer opgenomen in de DSM, maar in 1941 publiceerde Hervey Cleckley het boek The Mask of Sanity, waarin hij zestien criteria voor de psychopathische persoonlijkheid gaf. Robert Hare, een Canadese psychiater, ontwikkelde hierop een vernieuwde checklist, de Hare Psychopathy Checklist. Deze checklist wordt vrijwel altijd gebruikt voor het meten van psychopathie.

In de media is na 1970 veel gepubliceerd over psychopathie, met betrekking tot fictieve personages als Hannibal Lecter en bestaande personen zoals Marc Dutroux, Jack the Ripper, et cetera. Hierdoor is in de maatschappij het idee gevoed dat de persoonlijkheidsstructuur die aan dit gedrag ten grondslag ligt, zeer vaak of altijd dit gedrag met zich meebrengt. Dat is echter bijna nooit het geval.

Beschrijving[bewerken]

Emotionele afwijkingen[bewerken]

Psychopaten vertonen aangeboren emotionele afwijkingen zoals vluchtige emoties, gebrek aan empathie, berouw en angst en een ongeschiktheid voor de liefde, maar ze zijn niet volledig emotieloos. Ze hebben ook een "ondiepe invloed", dit wil zeggen dat hun emoties weinig tot geen invloed hebben op lange-termijn. Het verschilt per psychopaat hoe diep emoties worden beleefd en welke ze wel beleven. Het gebrek aan empathie wordt echter nog onderzocht: uit een Nederlands onderzoek blijkt namelijk dat psychopaten wel empathie hebben, maar dit meestal niet gebruiken, behalve wanneer dit ze nadrukkelijk wordt gevraagd. Naar aanleiding van deze resultaten wordt er gezocht naar een behandeling die ervoor kan zorgen dat psychopaten zich standaard gaan inleven in andere mensen.[1]

De emotionele afwijkingen van psychopaten zijn terug te vinden in de amygdala, ook wel het emotionele centrum in het brein. Bij psychopaten bleek er sprake te zijn van een defecte amygdala, of de amygdala vertoonde meer grijsgebieden dan bij gezonde personen. Kevin Dutton, een psycholoog die zich specialiseerde in psychopathie, onderging een onderzoek waarbij hij kon voelen het hoe was om een psychopaat te zijn. Een collega van hem kon die verlaagde activiteit die voorkomt bij psychopaten bij gezonde hersenen simuleren, met een techniek die transcraniële magnetische stimulatie (TMS) heette. Dutton meldde dat hij zich prettig en dronken voelde zonder moe te zijn en dat hij moest lachen bij het zien van gruwelijke beelden.[2]

Echter, op bepaalde zaken kan er zich bij psychopaten een emotionele overgevoeligheid, sensitiviteit of verstoring voordoen. Psychopaten blijken gevoelig voor zaken als kindermishandeling, afwijzing en misbruik en frustratie en kunnen hierop reageren met normale of overgevoelige emotionele reacties. Herhaaldelijke negatieve gebeurtenissen kunnen bij psychopaten leiden tot het ontstaan van een klinische depressie en zelfdoding bij 15% van de psychopaten.[3]

Afwijkende levensstijl[bewerken]

Psychopaten staan bekend om een afwijkende levensstijl die zich kenmerkt door seksuele losbandigheid of verdenking hiervan, korte relaties, impulsiviteit, een nomadisch bestaan, pathologisch liegen, het nemen van risico en hun behoefte aan stimulatie, waarbij ze meestal veel drugs en/of alcohol gebruiken. Deze kenmerken zijn ook beschreven in de Hare Checklist. Crimineel gedrag komt bij psychopaten minder voor dan bij ASP-lijders. 80% van de ASP-lijders (antisociale persoonlijkheidsstoornis) verblijft in een gevangenis en slechts 20% van de psychopaten. Ondanks hun afwijkende levensstijl, zijn psychopaten minder gewelddadig dan andere geestesziekten. Sociopaten, c.q. ASP-lijders, zijn meer geneigd tot geweld en hebben een hoger risico op overlijden. [4]

Geweldpleging en vooroordelen[bewerken]

Het risico op geweldpleging, gepleegd door een psychopaat, kan toenemen als gevolg van externe factoren, zoals kindermishandeling, stigmatisering en demonisering van psychopathie, echtscheiding, financiele problemen, het verlies van een geliefde of afwijzing door vrienden en familie. Vooral sociale isolatie als gevolg van de negatieve beeldvorming bij psychopaten, kan het lijden van een psychopaat doen toenemen.[5] (Psychiatric Times)

Net als gezonde mensen, houden psychopaten van hun echtgenoten, kinderen, vrienden en familieleden op hun eigen manier en kunnen verdriet voelen over het verlies van deze personen. Ook een gebrek aan adequate hulpverlening en faalervaringen als een psychopaat probeert te veranderen, verergeren de problematiek. Sommige psychopaten geloven dat de hele wereld tegen hen is en dat niemand van hen zal houden vanwege hun afstotende persoonlijkheidskenmerken.[6][7]

Psychiatrische visie[bewerken]

Psychopathie wordt gezien als een handicap met als kenmerk dat men slecht kan afstemmen op de emoties van anderen. Deze verminderde of zelfs volledige afwezigheid van empathie is onder meer aangetoond bij onderzoek waarbij hersenactiviteit is gemeten in situaties waarbij psychopaten anderen een fout zien maken [8]. Gebieden in de hersenen zoals de cortex cingularis anterior, waar emotionele prikkels (zoals beloning en straf) worden verwerkt[9] lieten daarbij minder activiteit zien dan bij controleproefpersonen. Chronisch agressieve mannen vertonen een kleinere neurale respons in de dorsomediale prefrontale cortex op plaatjes met emotionele gezichtsuitdrukkingen, dan niet-agressieve mannen [10] Deze kenmerken kunnen wijzen op een gebrek aan empathie. Dit kan een belemmering vormen in het sociale contact met anderen en is vermoedelijk ook moeilijk te corrigeren.

Hare Checklist[bewerken]

Dr. Robert Hare, een Canadees psycholoog, ontwikkelde een betrouwbare test voor het vaststellen van psychopathie. Hij ziet psychopathie en de antisociale persoonlijkheidsstoornis als twee verschillende aandoeningen en pleit ervoor dat psychopathie als aparte diagnose wordt opgenomen in de DSM-V. Hare is ook van mening dat iedere psychopaat lijdt aan de antisociale persoonlijkheidsstoornis zoals beschreven in de DSM, maar dat niet iedere ASP-lijder een psychopaat is. Bij een combinatie van de DSM-IV criteria van de antisociale persoonlijkheidsstoornis en de kenmerken volgens Hare, kan er van psychopathie gesproken worden.

Kenmerken volgens Hare:

  • Oppervlakkig charmant en welbespraaktheid
  • Egocentrisme
  • Pathologisch liegen
  • Manipulatief en sluw gedrag
  • Ontbreken aan emotionele diepgang
  • Kil en/of gebrek aan empathie
  • Geen verantwoordelijkheid nemen voor het eigen gedrag
  • Prikkelhongerig en afkeer van verveling
  • Parasitaire levensstijl
  • Ontbreken van doelen op lange termijn
  • Gebrekkige beheersing van het gedrag
  • Impulsiviteit
  • Onverantwoordelijk gedrag
  • Jeugdcriminaliteit
  • Gedragsproblemen in jeugd
  • Schending van voorwaardelijke invrijheidsstelling of proeftijd
  • Seksuele losbandig
  • Korte relaties
  • Criminele veelzijdigheid

Op elk item kan een persoon 0, 1 of 2 punten scoren. Een score van 30 punten of hoger indiceert psychopathie.

Sociopathie[bewerken]

Sociopathie is een verouderde, maar nog steeds gebruikte term voor een persoonlijkheidsstoornis die tegenwoordig wordt omschreven als de antisociale persoonlijkheidsstoornis, afgekort ASP. De aandoening wordt ook wel secundaire psychopathie en pseudo-psychopathie genoemd. De criteria:

A: Een diepgaand patroon van gebrek aan achting voor en schending van de rechten van anderen, vanaf het vijftiende jaar aanwezig en tot uiting komend in diverse situaties, zoals blijkt uit drie (of meer) van de volgende kenmerken:

  • niet in staat zich te conformeren aan de maatschappelijke norm dat men zich aan de wet moet houden, zoals blijkt uit het bij herhaling tot handelingen komen die een reden voor arrestatie kunnen zijn
  • oneerlijkheid, zoals blijkt uit herhaaldelijk liegen, het gebruik van valse namen of anderen bezwendelen ten behoeve van eigen voordeel of plezier
  • impulsiviteit of onvermogen ‘vooruit te plannen'
  • prikkelbaarheid en agressiviteit, zoals blijkt uit bij herhaling komen tot vechtpartijen of geweldpleging
  • roekeloze onverschilligheid voor de veiligheid van zichzelf of anderen
  • constante onverantwoordelijkheid, zoals blijkt uit het herhaaldelijk niet in staat zijn geregeld werk te behouden of financiële verplichtingen na te komen
  • ontbreken van spijtgevoelens, zoals blijkt uit de ongevoeligheid voor of het rationaliseren van het feit anderen gekwetst, mishandeld of bestolen te hebben

B: De leeftijd is ten minste achttien jaar.

C: Er zijn aanwijzingen voor een gedragsstoornis beginnend vóór het vijftiende jaar.

D: Het antisociale gedrag komt niet uitsluitend voor in het beloop van schizofrenie of manische episodes.

Verschil met psychopathie[bewerken]

Sociopathie ontstaat als gevolg van een genetische aanleg voor psychopathie die pas tot uiting kwam als gevolg van omstandigheden.[11] Een sociopaat had in feite een normaal en gezond persoon kunnen zijn, maar de emotionele en persoonlijkheidsontwikkeling werd verstoord als gevolg van externe factoren waardoor een genetische aanleg tot uiting kwam in de vorm van pseudo-psychopathisch gedrag. Externe factoren kunnen bijvoorbeeld kindermishandeling, verwaarlozing, armoede, frontaal syndroom en aangeleerd gedrag zijn.[12] De aandoening kenmerkt zich vooral door emotionele problemen, impulsiviteit en antisociaal gedrag. In tegenstelling tot een psychopaat, is een sociopaat in staat tot emotionele gehechtheid en schuldgevoel. Een sociopaat is in staat tot empathie, maar slechts voor een beperkt aantal mensen.[13]. In de kindertijd en jeugd konden er zich symptomen van een reactieve hechtingsstoornis hebben voorgedaan.[14]

Een hoogfunctionerende sociopaat is een een sociopaat zoals hierboven geschreven, maar in combinatie met psychopathische trekken zoals welbespraaktheid, hoge verbale intelligentie, oppervlakkige charme en afwezigheid van impulsiviteit. Een hoogfunctionerende sociopaat is net als de "normale" sociopaat in staat tot emotionele banden en schuldgevoel. Een hoogfunctionerende sociopaat heeft juist door zijn of haar psychopathische eigenschappen een functioneler bestaan en meer controle over impulsen, waardoor er minder problemen zijn in het sociaal en beroepsmatig functioneren.[15][16]

Functionele psychopathie[bewerken]

Psychopaten die op volwassen leeftijd geen gewelddadig of impulsief gedrag (meer) vertonen, worden wel functionele, hoogfunctionerende of prosociale psychopaten genoemd. Deze drie types zijn door psychologen en psychopaten zelf omschreven. Vooral Kevin Dutton is bekend vanwege zijn boek De lessen van de psychopaat waarin hij zijn vader beschrijft, volgens Dutton een functionele psychopaat: een psychopaat die anderen niet genadeloos afslacht, maar over lijken gaat wanneer hij dat wil en liegt met een grote grijns op zijn gezicht. Functionele psychopathie is ook beschreven door Jan Storms in zijn boek Destructieve relaties op de schop. Hij ziet een functionele psychopaat als iemand die anderen voor misdadige doeleinden gebruikt, zichzelf buiten schot houdt en daarmee de top bereikt.

De hoogfunctionerende psychopaat (of sociopaat) is in staat zijn impulsen te beheersen en daardoor te functioneren in het sociale, relationele en zakelijke leven. Hoogfunctionerende psychopaten zijn zich vaak bewust van hun "anders-zijn" en proberen zich zo goed mogelijk aan te passen om bepaalde doelen te bereiken. Ze konden in het verleden gewelddadig of crimineel zijn geweest, maar hebben hun leven weer opgepakt en proberen een deel van de maatschappij uit te maken. Een bekend voorbeeld van een gediagnosticeerd hoogfunctionerende psychopaat is M.E. Thomas. Zij schreef een boek over haar stoornis, genaamd Confessions of a P/Sociopath.

Een bekende psychopaat is James Fallon, een neurowetenschapper die het brein van een seriemoordenaar heeft. Hij is echter zelf niet gewelddadig en crimineel en heeft een normaal bestaan, ondanks zijn emotionele afwijkingen en psychopathische trekken. Ook zijn gezin accepteert hem zoals hij is. Toen hij er achter kwam dat hij het brein heeft van een psychopathische seriemoordenaar, schreef hij na zelfonderzoek een boek over zijn stoornis, De psychopaat in mij. Omdat hij een psychopaat is die voornamelijk sociaal (wenselijk) gedrag vertoont, noemt hij zichzelf een pro-sociale psychopaat.

Goede eigenschappen van psychopaten zijn charme, welbespraaktheid en hoge verbale intelligentie, optimisme, doorzettingsvermogen, koel onder druk en meedogenloosheid. Uit onderzoek kwam namelijk naar voren dat deze eigenschappen goed gebruikt kunnen worden in beroepen als de zakenwereld, advocatuur en beroepen waarbij een gebrek een empathie en angst nodig kan zijn, zoals bij chirurgen en soldaten.

Oorzaken, kindertijd en prognose[bewerken]

Oorzaken[bewerken]

Psychopathie is een aangeboren en genetisch overdraagbare aandoening, maar hoeveel impact de stoornis en hoeveel kenmerken zich ontwikkelen, hangt af van de omstandigheden en opvoeding.

Kindertijd[bewerken]

Bij kinderen met psychopathische trekken werd vastgesteld dat ze een tragere hartslag hadden dan andere kinderen van hun leeftijd en dat ze niet reageerden op de pijn van anderen. Het is in Amerika echter verboden om kinderen te diagnosticeren met psychopathie. Een soortgelijke aandoening is de zogeheten conduct disorder, ook wel de anti-sociale gedragsstoornis. Uit onderzoek blijkt dat bedplassen, wreedheid jegens dieren en brandstichting op kinderleeftijd voortekenen zijn dat het kind later een seriemoordenaar kan worden.

Prognose[bewerken]

Er zijn weinig succesvolle behandelmethoden bekend. Mogelijk kan schematherapie de psychopathie sterk verminderen, maar aangezien de psychopaten niet gepakt en behandeld worden, is de kans dat ze behandeld zullen worden erg klein.

Zie ook[bewerken]

Externe links[bewerken]

Literatuurverwijzing[bewerken]

  • Snakes In Suits: When Psychopaths Go To Work, Robert D. Hare & Paul Bubiak, ISBN 9780061147890