Scheveningse pier

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Scheveningse Pier
De pier vanaf het strand.
De pier vanaf het strand.
Locatie Scheveningen, Vlag van Nederland Nederland
Oorspronkelijke functie Wandelpier, evenementencomplex
Huidig gebruik gesloten
Start bouw 1959 (huidige bouw)
Bouw gereed 1961 (huidige bouw)
Opening 1901 (Wandelhoofd Koningin Wilhelmina)
19 mei 1961 (huidige bouw)
Sluiting 26 maart 1943 (Wandelhoofd Koningin Wilhelmina)
11 oktober 2013 (huidige bouw)
Verbouwing 1991-2001 (huidige bouw)
Hoogte tot top 45 meter
Architect Huig Maaskant,
Dick C. Apon,
D. Dijk
Eigenaar De Scheveningse Pier Vastgoed B.V.
Projectontwikkelaar E.M.S. (N.V. Exploitatie Maatschappij Scheveningen)
Foto's
De eerste pier van 1901
De eerste pier van 1901
Portaal  Portaalicoon   Civiele techniek en bouwkunde

De Scheveningse Pier is een evenementencomplex van het failliete De Scheveningse Pier Vastgoed B.V.[1], onderdeel van het horecaconcern Van der Valk. Het is een pier in de Noordzee bij Scheveningen. Op 11 oktober 2013 is de pier gesloten omdat niet meer werd voldaan aan de brandveiligheidseisen.[2] Nadat een voor 24 september 2013 geplande openbare veiling wegens gebrek aan belangstelling werd geannuleerd probeert de curator van de failliete eigenaar de pier onderhands te verkopen.[3]

Indeling[bewerken]

Over de volledige lengte van de wandelpromenade heeft de pier twee niveaus: een overdekt deel beneden en daarboven een open wandeldek. Aan het uiteinde van de promenade zijn er twee eilanden links en twee rechts. Op het achterste eiland rechts (het toreneiland) staat een uitkijktoren met op 45 meter hoogte een uitkijkplatform dat - bij ideale weersomstandigheden - zicht tot 17 kilometer biedt. Op de toren staat een bungeejumpinstallatie, eronder een pannenkoekenrestaurant dat tot op de dag van de sluiting van de pier open was. Op het voorste eiland links (het zonne-eiland) waren een restaurant en een speelhal met gokautomaten gevestigd. Het achterste eiland links (het stalen eiland) is drie jaar na de opening van de pier toegevoegd en wijkt uiterlijk sterk van de rest af. Dit eiland is als enige niet direct verbonden met de wandelpromenade, maar met het zonne-eiland. Tot de sluiting begin jaren '90 waren hier een attractie, een restaurant en twee bars ondergebracht. Op het voorste eiland rechts (pirateneiland of schateiland genoemd) was een op kinderen gerichte amusementshal gevestigd.

De eerste pier: het Wandelhoofd Koningin Wilhelmina[bewerken]

Het Wandelhoofd Koningin Wilhelmina, de eerste pier van Scheveningen, werd door architect W.B. van Liefland in opdracht van Maatschappij Zeebad Scheveningen (M.Z.S.) ontworpen en door prins Hendrik op 6 mei 1901 geopend. Deze houten constructie op een stalen onderstel lag direct achter het Kurhaus. Vanuit het hotel was een brug over de boulevard gemaakt zodat hotelgasten vanaf het terras de 372 meter lange en 8 meter brede promenade konden aflopen. Halverwege bevond zich een middenvak van 37 bij 26 meter met een "gezellig ingericht tentje voor vorstelijke gasten"[4] en aan het uiteinde een achthoekig platform met daarop een eveneens achthoekig paviljoen. In het paviljoen, dat een middellijn van 37,7 meter en een hoogte binnenin van 15,7 meter had, konden 1200 bezoekers van muziekopvoeringen, toneelvoorstellingen en acrobatiek genieten. Aan de buitenzijde bevonden zich een zevental winkels waar vruchten, sigaren en versnaperingen konden worden gekocht.[5] In 1940 bedroeg de entreeprijs f 0,15.

In de Tweede Wereldoorlog werd het paviljoen door de Duitse bezetter gebruikt als opslag en werd er afweergeschut op de pier geplaatst. Om een invasie van de geallieerden te bemoeilijken werd 30 meter wandeldek verwijderd en voorzien van een hangbrug.[6] Op 26 maart 1943 brandde het paviljoen volledig uit. Hoewel Scheveningen sinds 1942 'Sperrgebiet' was drong dit nieuws snel tot de Haagse bevolking door. Na de brand sloopten de Duitsers de pier door de palen af te zagen, vermoedelijk omdat ze bang waren dat de pier een gemakkelijke landingsplek voor een zeeinvasie van de geallieerden zou zijn.

De nieuwe pier[bewerken]

Ontwerp en bouw[bewerken]

Op 17 september 1959 werden de bouwwerkzaamheden voor de nieuwe pier geopend door burgemeester Hans Kolfschoten van Den Haag, die ook de bouw had bepleit bij de minister voor wederopbouw.[7] Deze nieuwe pier kwam iets noordelijker te liggen dan de vorige, in het verlengde van de Van Alkemadelaan, omdat men de betonnen constructie niet vond passen bij het statige Kurhaus. Het ontwerp was van de Rotterdamse architecten Huig Maaskant, Dick C. Apon en D. Dijk. Laatstgenoemde had in 1955 een prijsvraag voor het ontwerp van een nieuwe pier gewonnen, al werd dat ontwerp uiteindelijk niet uitgevoerd.[8] Opdrachtgever was nu de Exploitatie Maatschappij Scheveningen (E.M.S.), die kort na de opening van het Wandelhoofd een meerderheidsbelang had verkregen in de M.Z.S. Namens de E.M.S. had in het bijzonder secretaris Anthony Adama Zijlstra zich ingespannen een nieuwe pier te realiseren. Omdat het eigen vermogen van de E.M.S. onvoldoende was werd de bouwsom van 7 miljoen gulden gefinancierd met een lening van de Westlandsche Hypotheekbank.[9] De pier is gebouwd door een bouwcombinatie van VAB (Verenigde Aannemings Bedrijven, nog tijdens de bouw hernoemd tot Intervam) van Reinder Zwolsman en HBM (Hollandsche Beton Maatschappij)[10]. Op vrijdag 19 mei 1961, een opvallend koude dag, werd de pier geopend door prins Bernhard, die namens de E.M.S. vergezeld werd door Adama Zijlstra en president-commissaris Jaap van Till. De uitkijktoren werd opengesteld op 19 april 1962.

De pier bestond uit een 12 tot 19 meter brede, deels overkapte wandelpromenade met drie eilanden, waarvan de grootste (het zonne-eiland van 2.500 vierkante meter) een restaurant, genaamd Nautica, en een zonnedek had. Het toreneiland had een uitkijktoren, cafetaria en visring en het schateiland de door de firma Hommerson geëxploiteerde arcadehal Hommerson's Sportland en daarboven een kinderspeeltuin. Daarnaast waren op de promenade en de eilanden verschillende attracties, souvenir- en andere winkels gevestigd. De oppervlakte was met 12.000 vierkante meter tweemaal zo groot als de oude pier.[11] De toegangsprijs werd gesteld op f 0,50, voor toegang tot Hommerson's Sportland en de uitkijktoren moest respectievelijk f 0,50 en f 0,30 extra worden betaald.

De periode Zwolsman[bewerken]

Al na twee dagen kon de honderdduizendste bezoeker worden geteld en op 23 september 1961 de miljoenste. Door dit succes en door aankopen van grote aantallen aandelen E.M.S. door de N.V. Landbank van bouwer Zwolsman steeg de koers van de aandelen E.M.S. in korte tijd sterk.[12] Op 29 januari 1962 verkreeg Zwolsman de volledige zeggenschap over de E.M.S., en daarmee over de pier. Hij wenste vervolgens de opbrengsten te maximaliseren door een vierde eiland toe te voegen en, in 1963, door de toegangsprijs te verdubbelen tot een gulden (circa 0,45 eurocent). Door beide maatregelen zou hij in aanvaring komen met de overheid. Minister Andriessen van Economische Zaken vaardigde in het kader van de geleide loon- en prijspolitiek een beschikking uit waarin werd bepaald dat de toegangsprijs maximaal f 0,55 mocht bedragen. Zwolsman tekende daartegen beroep aan en werd begin 1965 in het gelijk gesteld.[13]

In mei 1964 werd het in opdracht van Zwolsman gebouwde vierde eiland naar de pier gesleept en door middel van een loopbrug met het zonne-eiland verbonden. De architectuur van het vierde eiland wijkt sterk af van de rest van de pier. Het is, volgens voor booreilanden ontwikkelde technologie, opgebouwd uit staal in plaats van beton. De reden hiervoor was dat de overheid geen toestemming gaf voor uitbreiding van de pier waarvoor een beroep zou moeten worden gedaan op de toen schaarse bouwcapaciteit voor woning- en utiliteitsbouw. Bouwer van het vierde eiland was Verolme Dok- en Scheepsbouw Maatschappij N.V. in Rozenburg[14] van Cornelis Verolme. Het eiland, door Zwolsman's vrouw Monitor gedoopt, meet 38 bij 23 meter en de bouwkosten bedroegen 4 miljoen gulden.[15] Op het bovendek waren twee bars en een als schip ingericht restaurant (Le Pirate) gevestigd. Het onderdek werd ingericht met als thema Onderwaterwonderland, waar bezoekers vanuit over een monorail voortbewogen capsules uitzicht hadden op nagemaakte vissen, wier en (echt) koraal. De toegangsprijs die voor deze attractie betaald moest worden bovenop de entreeprijs van de pier was bij de opening op 26 september 1964 f 2,50 voor volwassenen en f 1 voor kinderen.

Het aantal bezoekers van het openingsjaar, 2.225.000, zou niet meer worden geëvenaard. In de slechte zomers van 1962 en 1963 kwam men tot 1.664.000 en 1.324.000 miljoen bezoekers. Daarna namen de aantallen af tot 800.000 in 1971. Aan het beheer door de E.M.S. kwam een einde in 1972, toen de pier voor een periode van vijf jaar werd verpacht aan horecaondernemer Jacques Speyer. Hij probeerde de gedaalde populariteit van de pier te vergroten door de invoer van nieuwe attracties en door halvering van de entreeprijs, van f 2 tot f 1.

Het Consortium Scheveningen[bewerken]

In 1973 nam Consortium Scheveningen B.V., waarvan de vastgoedtak van bouwbedrijf Bredero, verzekeraar Nationale Nederlanden, FGH (Friesch Groningsche Hypotheekbank) en Amfas Groep de aandeelhouders waren, de Scheveningse bezittingen, waaronder de pier, van de E.M.S. over.[16][17] In maart 1973 werd de exploitatie van Speyer teruggenomen en ondergebracht bij het in dat jaar door het consortium opgerichte Beheerskantoor Scheveningen B.V. (BKS), dat later ook het beheer zou voeren over onder andere de Palace Promenade en een aantal parkeergarages in Scheveningen. In 1978 voerde het consortium een grote verbouwing aan de pier uit, waarbij het restaurant op het zonne-eiland werd verbouwd. Op het stalen eiland kwam een nieuwe attractie met de naam 20.000 mijlen onder zee. Vanuit een nagemaakte onderzeeboot, de Nautilus, konden verschillende onderzeese taferelen worden bekeken, waaronder een kwaadaardige reuzenoctopus die bezoekers liet schrikken door met een tentakel op een raam van de Nautilus te tikken. In februari 1991 werd het eiland gesloten voor het publiek.[18] De entreeprijs steeg tot f 3,50 in 1984.

Vanaf 1987 bleef Nationale Nederlanden na het faillissement van Bredero en fusies van FGH en Amfas als enige aandeelhouder van het consortium over. Met Philips ontwikkelde plannen om de pier te overdekken en te voorzien van een geheel nieuwe opbouw op de vier eilanden werden niet uitgevoerd omdat Philips zich vanwege grote kostenstijgingen terugtrok.[19] De pier raakte ondertussen ernstig in verval: de betonnen pijlers vertoonden scheuren, de metalen railing was verroest en de trap naar de uitkijktoren brandde in 1991 af. De verzekeringsmaatschappij meende dat het beheer van de pier niet tot haar kerntaken behoorde en wilde af van de jaarlijkse exploitatietekorten.[20]

Overname door Van der Valk[bewerken]

In 1991 werd een koper gevonden in horecaconcern Van der Valk, die de pier voor het symbolische bedrag van één gulden (45 eurocent) overnam. In de tien jaar daarna heeft Van der Valk 118 van de 187 betonnen pijlers laten renoveren[21][22] en in 1994 opende het concern een nieuw restaurant op het zonne-eiland. In 1996 werd de uitkijktoren, waar op 17 juli 1994 nog een bezoeker door de verrotte vloer was gezakt[23], opgeknapt en in 1998 startte de verbouwing van de wandelpromenade, waarbij deze geheel werd overdekt.[24] Sinds 2001 exploiteerde Van der Valk een speelhal (casino) boven het restaurant. Van der Valk stelde de entreeprijs aanvankelijk vast op f 2,50. In 2004 werd de entree vrijgegeven.

Van der Valk investeerde uiteindelijk ruim 20 miljoen euro in de pier, bijna driemaal de oorspronkelijk geraamde 16 miljoen gulden (ruim 7 miljoen euro).[25]

Verval en sluiting[bewerken]

Na de voltooiing van de werkzaamheden door Van der Valk in 2001 ging het snel achteruit met de pier. Na eerdere grote branden in 1968[26] en 1994[27] brak in de nacht van 5 op 6 september 2011 brand uit in een gebouw boven het Schateiland. De brandweer had het vuur snel onder controle en er vielen geen gewonden[28], maar de amusementshal raakte zwaar beschadigd en het eiland is sindsdien gesloten voor het publiek. Van der Valk maakte op 19 maart 2012 bekend de pier te koop aan te bieden, omdat de hoge onderhoudskosten een rendabele exploitatie onmogelijk maakten. Bovendien bleek de door het concern gewenste uitbreiding met een hotel niet mogelijk te zijn, omdat de pijlers van de pier onvoldoende draagvermogen hebben.[29] Ook zag de gemeente Den Haag een groot hotel in zee niet zitten omdat dit zou leiden tot horizonvervuiling. [30]

Nadat zij eerder gevaarlijke delen onder en in de door betonrot aangetaste wandelpromenade had afgezet zond de gemeente in november 2012 een last onder bestuursdwang aan De Scheveningse Pier Vastgoed B.V., waarbij ze het bedrijf gelastte het noodzakelijke onderhoud te plegen of het dek te ondersteunen door een onderstempeling.[31] Het bedrijf voldeed hier niet aan.

In 2012 heeft Van der Valk haar zogenoemde 403-verklaring, op grond waarvan ze aansprakelijk was voor schulden van De Scheveningse Pier Vastgoed B.V. en De Scheveningse Pier Exploitatie B.V. bij de Kamer van Koophandel ingetrokken.[32][33] Op aanvraag van het Van der Valk concern zijn deze beide vennootschappen op 15 januari 2013 failliet verklaard.[34] Curator Marc Udink beëindigde op diezelfde datum de exploitatie van het restaurant, maar hield de pier open, inclusief het door een andere vennootschap van het Van der Valk concern geëxploiteerde casino. De curator besloot de pier openbaar te veilen.[35] In de tussentijd werden strikt noodzakelijke reparaties aan de pier verricht door de gemeente. De voor 24 september 2013 geplande veiling werd geannuleerd toen bleek dat er geen gegadigden waren overgebleven.[36]

Over de precieze bouwkundige staat bestaat verschil van inzicht. De curator die belast is met de verkoop vindt dat de pier er grotendeels goed bij ligt[37] en baseert zich daarbij op een rapport van ingenieursbureau Royal HaskoningDHV.[38] Ingenieursbureau Witteveen en Bos onderschrijft de conclusies in dat rapport.[39] Andere deskundigen en veel bezoekers menen dat de pier juist in een zeer slechte staat verkeert.[40][41] Onomstreden is dat de niet gerenoveerde pijlers, de betonnen vloer boven het strand en het stalen eiland er slecht aan toe zijn. Herstel van de door betonrot aangetaste vloer kost volgens het rapport van Royal HaskoningDHV 1,2 miljoen euro en renovatie van de betonnen pijlers ruim 2 miljoen euro.[42] Het stalen eiland is zodanig door roest aangetast dat het vermoedelijk niet meer kan worden hersteld. Het staat niet op het bestemmingsplan van oktober 2013, en moet waarschijnlijk worden gesloopt als de pier een nieuwe eigenaar krijgt.[43] Vast staat ook dat de pier niet voldoet aan de eisen van brandveiligheid. Dit onder meer omdat de sprinklerinstallatie defect is en brandblussers onvoldoende onderhouden zijn. Op 4 oktober 2013 maakte de gemeente Den Haag daarom bekend dat de pier op vrijdag 11 oktober 2013 om 10.00 gesloten moest worden.[44] De curator probeerde vergeefs de sluiting middels een kort geding op 10 oktober 2013 te voorkomen.

Volgens het Rijk is noch het Rijk noch de gemeente verantwoordelijk voor het behoud dan wel de sloop. Het Rijk, eigenaar van de grond waarop de pier staat, heeft in 1999 met betrekking tot deze grond voor een periode van 50 jaar een recht van opstal verleend aan De Scheveningse Pier Vastgoed B.V. In 2049 zou, als het Rijk dit zou wensen, deze vennootschap de pier op eigen kosten hebben moeten slopen.[45]

Trivia[bewerken]

  • Bij de oplevering van de pier lag de uiterste punt 381 meter in zee.[46] In 2010 is het Scheveningse strand met 50 meter verbreed, waardoor grote delen van de pier bij eb niet of nauwelijks meer in zee staan.
  • Zwolsman en Verolme planden in 1964 de bouw van een vijfde piereiland, waarop een luxueus hotel zou worden gerealiseerd.[47] Vanwege voortdurende geldproblemen bij de E.M.S. zou dit eiland er nooit komen.
  • Een bekende uitgaansplek op de pier was begin jaren '70 Club Veronica, gevestigd op het zonne-eiland en verbonden aan de radiopiraat. In de club vonden regelmatig optredens van bekende artiesten plaats.
  • Een andere publiekstrekker was discotheek Belle Amie van zanger Peter Tetteroo van de band Tee Set. Deze discotheek was -eveneens begin jaren '70- gevestigd op het toreneiland maar verhuisde begin 1973 naar het Gevers Deynootplein.
  • Attracties op de pier in de jaren '60 en '70 waren onder andere een mini-wielerbaan, een schelpen- en koraaleiland, picknickplaats, aquarium, Wild-west-dorp en griezelhuis. In 1965 werd boven het schateiland een Flintstonedorp ingericht waar een robot-Fred Flintstone rondliep. Ook vonden radio-uitzendingen, popconcerten en de verkiezing van Miss Scheveningen op de pier plaats.
  • In 2001 begonnen Henk Westbroek en Broos Schnetz een tweede filiaal van hun succesvolle Utrechtse rockcafé Stairway to Heaven op het toreneiland op de pier. Al na enkele maanden werd het café gesloten wegens tegenvallende bezoekersaantallen.
  • Het Wandelhoofd Koningin Wilhelmina was 416 meter lang, gemeten vanaf de winkelgalerij, of 372 meter vanaf de strandmuur. Het telde veertien uitgebouwde balkons met brede banken, en een zeshoekig middenvak van 37 bij 26 meter. Het platform aan het einde was 64 bij 62 meter, het paviljoen kwam tot 40 meter boven de zee en woog 90,000 kg. De pier telde 318 zes tot dertien meter lange stalen schroefpalen met daarop 19 overspanningen van 11 meter lengte, die ondersteund werden door 4,5 meter brede pijlers.[48]
  • De holle pijlers van de nieuwe pier zijn gemaakt van voorgespannen beton, hebben een totale lengte van 4.200 meter en wegen samen met de betonnen dekelementen 5.400 ton. In totaal is 3.500 kubieke meter beton gestort en 8.000 vierkante meter geasfalteerd. De bouw kostte 400.000 manuren.[49].
  • De bouw werd vertraagd toen op 29 juni 1960 een zware storm de houten steigers wegsloeg waarop de heistellingen stonden. Die belandden daarbij in zee.[50].
  • De visring op het pirateneiland was alleen toegankelijk voor leden van zeehengelclub De Pierewaaiers.
  • De restanten van het Wandelhoofd Wilhelmina waren tot 1955 bij laag water aan de zeeoppervlakte te zien. In dat jaar werd het complete metalen onderstel verwijderd.
  • Een arbeider verloor bij een ongeluk tijdens de bouw van de pier een arm. Bij de opening sprak Prins Bernard hem bemoedigend toe.[51]
  • De pier is in 2013 beoordeeld voor het Beschermingsprogramma Wederopbouw 1959-1965, maar niet in de selectie gevallen.[45] Redenen hiervoor zijn dat het oorspronkelijke ontwerp door de verbouwingen in de periode 1993 tot en met 2001 te sterk is aangetast en dat er vanwege de slechte staat geen positief behoudsperspectief is.

Vervoer[bewerken]

De nabije halte Kurhaus ligt aan tramlijn 1 en tramlijn 9.

Externe link[bewerken]

Afbeeldingen[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. Veiling pier van Scheveningen afgeblazen nu.nl, 20 september 2013, geraadpleegd op 8 oktober 2013
  2. Pier van Scheveningen is gesloten "nu.nl", geraadpleegd op 11 oktober 2013
  3. Nieuwe potentiële kopers voor Scheveningse pier "omroepwest.nl", geraadpleegd op 16 oktober 2013
  4. Het nieuws van den dag voor Nederlandsch-Indië, 10-06-1901
  5. Mariët Herlé, De Pier van Scheveningen, p.12
  6. Mariët Herlé, De Pier van Scheveningen, p.28
  7. Will G. Gilbert, Scheveningen en zijn pier (1961), p.13
  8. Nederlands Architectuur Instituut De Pier (Scheveningen)
  9. Mr. A. Adama Zijlstra, Vaar Wel Scheveningen, p. 334
  10. Haagsefilmbank.nl: 1960: De Pier zij groeide voort
  11. Will G. Gilbert, Scheveningen en zijn pier (1961), p.20
  12. Mr. A. Adama Zijlstra, Vaar Wel Scheveningen, p. 348 t/m 350
  13. Mariët Herlé, De Pier van Scheveningen, p.76
  14. Limburgsch Dagblad, 30 juli 1964
  15. Telegraaf, 13-08-1964
  16. W.M.J. Bekkers, Bredero's Bouwbedrijf. Familiebedrijf - mondiaal bouwconcern - ontvlechting, p.90
  17. 'Bredero' koopt bezit E.M.S., www.digibron.nl
  18. Leeuwarder Courant, 09-09-1991, p.13
  19. Het Vrije Volk, 21-03-1988
  20. Nieuwsblad van het Noorden, 10-08-1993, p.15
  21. Persbericht Royal HaskoningDHV 22 februari 2013
  22. Duc Diving: conserveren van de Pier van Scheveningen
  23. Leeuwarder Courant, 19 juli 1994, p.3
  24. [1] Pier krijgt nieuwe wandelpromenade]
  25. 'Veiling Pier van Scheveningen afgeblazen', nu.nl 20 september 2013.
  26. geheugenvannederland.nl foto
  27. Digibron.nl, 14 februari 1994/
  28. Brand op Pier Scheveningen, De Telegraaf, 6 september 2011
  29. Haagse partijen willen reddingsplan pier, De Telegraaf, 20 maart 2012
  30. [http://krant.telegraaf.nl/krant/enverder/venster/reizen/reis.Nederland/reis.Zuidholland/reis.010602scheveningenpierpakken.html Scheveningse pier weer springlevend, De Telegraaf
  31. http://www.denhaag.nl/home/bewoners/gemeente/document/Stand-van-zaken-Pier.htm
  32. Twee van vier pier-B.V.'s failliet Omroep West 16 januari 2013, geraadpleegd op 8 oktober 2013
  33. http://www.omroepwest.nl/nieuws/09-01-2013/van-der-valk-liet-pier-bewust-failliet-gaan
  34. Faillissement De Scheveningse Pier Vastgoed 25 januari 2013
  35. 'De Pier van Scheveningen wordt openbaar geveild', NRC.nl 24 januari 2013, geraadpleegd op 25 januari 2013.
  36. 'Veiling Pier van Scheveningen afgeblazen', nu.nl 21 september 2013.
  37. De pier Scheveningen geen bouwval Omroep West 14 augustus 2013, geraadpleegd op 8 oktober 2013
  38. Royal HaskoningDHV: investeren in Scheveningse pier aantrekkelijker dan sloop en herbouw
  39. Witteveen & Bos: Schevenings pier nog goed voor jarenlang gebruik
  40. Filmpje van Omroep West op Youtube
  41. Beoordelingen van gasten van de pier, tripadvisor.nl
  42. http://www.omroepwest.nl/nieuws/14-08-2013/de-pier-scheveningen-geen-bouwval
  43. http://www.telegraaf.nl/binnenland/21982121/__Den_Haag_wil_sloop_deel_pier__.html
  44. de pier is niet brandveilig en sluit over een week nrc 4 oktober 2013, geraadpleegd op 8 oktober 2013
  45. a b Kamervragen over de pier
  46. Will G. Gilbert, Scheveningen en zijn pier, p.33
  47. Telegraaf, 11-06-1964
  48. Algemeen Handelsblad, 07-05-1901, p.6
  49. Will G. Gilbert, Scheveningen en zijn pier, p.29
  50. Will G. Gilbert, Scheveningen en zijn pier, p.16
  51. Het vrije Volk, 19 mei 1961