Hoog Catharijne

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Naar navigatie springen Jump to search
Hoog Catharijne
De Radboudtraverse (inmiddels afgebroken)
De Radboudtraverse (inmiddels afgebroken)
Locatie Utrecht, Nederland
Openingsdatum 24 september 1973
Winkels
Oppervlakte 42.000 m²
Verdiepingen 2
Aantal winkels ca. 160
Officiële website
Polygoonjournaal uit 1973 rondom de opening van Hoog Catharijne.
Hal van Hoog Catharijne met de lichtkoepel uit 1996 (nu gesloopt en vervangen door nieuwbouw)
Situatie

Hoog Catharijne (HC) is een grotendeels overdekt winkel, kantoor- en woningcomplex deels vallend in de binnenstad van de Nederlandse stad Utrecht. Het loopt vanaf het stationsplein (oostzijde), naar het Vredenburg en biedt onderdak aan honderden winkels, zalen, kantoren en woningen. Het is in handen van beleggingsinstelling Klépierre,[1] eigenaar van verscheidene grote winkelcentra. Hoog Catharijne bevind zich in een transitie: winkelgebied aan de Jaarbeurszijde van het station is in 2013 uit handen gegeven aan de gemeente en de Nederlandse Spoorwegen, en daarvoor in de plaats heeft Hoog Catharijne twee nieuwe gebouwen aan de binnenstadszijde (vanuit het station gezien) mogen ontwikkelen. Ook het bestaande bebouwing van het winkelcentrum wordt volledig vernieuwd: door middel van (sloop en) nieuwbouw, of door grondig te verbouwen. In april 2017 is het eerste volledig opnieuw gebouwde deel geopend. In 2019 betrekken de Hudson's Bay en de Primark het voormalige, en in 2018 gerenoveerde en gerestylde, V&D-gebouw. Dat gebouw is fysiek een onderdeel van het complex maar is niet in eigendom van Klépierre.

Het complex omvatte vroeger naast Hoog Catharijne en de V&D ook het Centraal Station, het Muziekcentrum Vredenburg, het congresgebouw van de Jaarbeurs (het Beatrixgebouw) en een sporthal. Maar in verband met de "Aanpak Stationsgebied" (CU2030) is besloten om het voorheen grotere en verouderde complex te splitsen en te vernieuwen met meer overzichtelijke gebouwen die qua functie veel beter herkenbaar zijn. Op de sporthal na (die is gesloopt) zijn de genoemde gebouwen fysiek losgekoppeld van het winkelcentrum door bijvoorbeeld het stationsplein of door wandelpromenades of wandelstegen. Daarbij is het station vernieuwd, het muziekcentrum getransformeerd tot het muziekpaleis TivoliVredenburg en de voorheen inpandige bioscoop is onder een nieuwe eigenaar (Kinepolis) verhuisd richting het hallencomplex van de Jaarbeurs.

Geschiedenis[bewerken]

Begin jaren 1960 was de gemeente Utrecht op zoek naar uitbreidingsmogelijkheden van haar centrumgebied. Het city-gebied had slechts de helft van de oppervlakte ten opzichte van de gemiddelde vergelijkbare steden in binnen- en buitenland. Uitbreiding was gewenst en was, gezien vanuit de tijdgeest, mogelijk tussen het oude stadscentrum en het Centraal Station, waar relatief laagwaardige bebouwing aanwezig was.[2]

Men meende dat de constructie een behoorlijke omvang diende te hebben, opdat het dan de moeite waard zou zijn de rooilijnen te wijzigen en daarmee het stratenpatroon. Hierdoor konden verkeersmaatregelen genomen worden.[2]

In eerste instantie was het te bewerken terrein beperkt tot het gebied tussen Centraal Station en de Catharijnesingel. Later werd dit uitgebreid tot het gebied tussen de Rijnkade, Achter Clarenburg, Mariaplaats en het stationsemplancement en Croeselaan aan de westzijde van het spoor. In 1966 werd overeenstemming bereikt met de Nederlandse Spoorwegen, waarna tevens het spoorterrein bij het plan werd betrokken. Hierdoor werd beoogd een verbinding te maken tussen het station en de oude binnenstad. Destijds werd dit gedaan om redenen van verrijking van de binnenstad en een gunstige oriëntatie van het openbaar vervoer ten opzichte van deze binnenstad.[2]

In 1962 vroeg de gemeenteraad advies aan het bouwbedrijf Bredero over een mogelijke parkeergarage, grofweg op de plaats van het huidige busstation. Empeo, het adviesbureau van Bredero, presenteerde vervolgens een groot plan voor de bouw van een nieuw winkelcentrum met kantoren, woningen en parkeergarages. Het plan werd later bekend onder de naam Hoog Catharijne, een verwijzing naar het Catherijneveld, de oude naam van Vredenburg. Meest kenmerkend aan het plan was de 5,5 meter hoog gelegen winkelpassage die het station met de binnenstad zou verbinden. Dit zou een ruimtescheppend effect hebben. Door het voetgangersverkeer consequent op deze hoogte te laten plaatsvinden werden barrières als de Catharijnesingel en het stationsemplacement weggenomen.[2]

Hoog Catharijne was gepland door ir. H.T. Vink en ontworpen door drie architecten: G.J. van Grinten, Bart van Kasteel en K.F.G. Spruit welke allen onder supervisie stonden van Alexander Bodon.[2][3]

De Jaarbeurs kondigde aan te willen verhuizen van het Vredenburg naar de westzijde van het station. Dit maakte de weg vrij voor ontwikkeling van het Vredenburg. In 1963 nam de gemeenteraad het plan aan. Voor het nieuwe winkelcentrum werd de gehele stationswijk, de negentiende-eeuwse wijk gelegen tussen de Catharijnesingel en het station, gesloopt, evenals het Centraal Station zelf. Krakers konden nog voorkomen dat een deel van het binnenstadsgebied rond Clarenburg gesloopt werd, maar meerdere panden, waaronder middeleeuwse, gingen hier desondanks plat. Tot de meest betreurde verliezen behoorde het gebouw van de verzekeringsmaatschappij De Utrecht, één van de belangrijkste jugendstil-panden van Nederland. Tot slot werd de Van Seypesteijnkazerne gesloopt en het noordwestelijke deel van de Stadsbuitengracht gedempt, deze laatste om plaats te maken voor een autoweg, de Catharijnebaan.

In 1969 worden de eerste kantoren opgeleverd, in 1970 was de traverse tussen het station en de Jaarbeurs gereed. Rond die tijd verschijnen in de Muurkrant felle aanklachten tegen de komst van Hoog Catharijne. Op 24 september 1973 wordt Hoog Catharijne officieel geopend door prinses Beatrix. Duizenden inwoners protesteerden die dag op straat.[4] Vlak na de bouw was Hoog Catharijne het grootste overdekte winkelcentrum van Europa.

Protest rond de opening van Hoog Catharijne

Op de plek van de voormalige kazerne verrezen de nieuwe gebouwen van de Jaarbeurs. Op het Vredenburg werd het muziekcentrum Vredenburg gebouwd, een ontwerp van Herman Hertzberger. Onder druk van de bevolking werd in het muziekcentrum enkele opgegraven delen van het kasteel Vredenburg verwerkt.

De architectuur van het winkelcentrum werd destijds als 'tijdloos' beschouwd. Dat bleek niet terecht te zijn: al snel oogde het complex verouderd en was een grootschalige renovatie noodzakelijk. In de loop der tijd zijn ook meerdere delen van het winkelcentrum afgesloten die eerder wel toegankelijk waren voor het winkelend publiek, omdat de omzet in die delen minder was of vanwege andere redenen. Zo was er westelijk parallel aan het Godebaldkwartier (gezien vanaf het station) een gang waar een dagmarkt werd gehouden. Deze gang wordt nu alleen nog gebruikt voor opslag.

Begin 1996 heeft het winkelcentrum een grote facelift gekregen, in een vergelijkbare stijl als het Godebaldkwartier dat begin 1992 al een facelift had gekregen. In de Clarentuin is toen een grote lichtkoepel geplaatst en het witte marmer daar werd vervangen. Ook in het Radboudkwartier is toen een grote lichtkoepel geplaatst. In de Clarentuin, de Radboudtraverse en de stationstraverse werden looppaden veel breder gemaakt, onder andere door het verplaatsen of verwijderen van trappen en het beter plaatsen van prullenbakken . Alle ingangen van Hoog Catharijne werden meer herkenbaar (zie afbeelding) en meer transparant gemaakt zoals de entree's aan het Jaarbeursplein en aan het Moreelsepark. Ook de plafonds werden vervangen waarbij de typische oranje kleurstelling uit de jaren '70 plaats maakte voor een crème/licht-beige kleurstelling. Die stijl is gehandhaafd gebleven tot de huidige grote verbouwing (oplevering tussen 2017 en 2023).

Logo boven de ingang (oude situatie)

Grote delen van het winkelcentrum zijn enige tijd na de bouw zo veranderd, dat ze 's nachts kunnen worden afgesloten. Het verwarmde, overdekte winkelcentrum werd gebruikt door zwervers en drugsverslaafden en veel mensen durfden er niet meer na winkelsluiting te komen. Hiervoor werd overigens al in de planfase gewaarschuwd.[5] Het grootste probleem ontstond bij de Stationsdwarsstraat, in de volksmond beter bekend als de 'junkentunnel', die op straatniveau parallel liep aan de Catharijnesingel en waar de aanlevering van veel winkels plaatsvond. Omdat deze 'straat' niet was afgesloten, op een beschutte plek lag waar bovendien weinig publiek kwam werd er veel gestolen en gedeald. Rond de eeuwwisseling werd er steeds strenger gecontroleerd en uiteindelijk is de complete straat afgesloten door middel van een aantal hekken.[6].

Mirliton Theater[bewerken]

1rightarrow blue.svg Zie Mirliton Theater voor het hoofdartikel over dit onderwerp.
Interieur van het Mirliton theater

Een andere passage liep op de tweede etage van Clarenburg. Vanaf de passage op de eerste etage is nog goed te zien dat er op de tweede etage ook een reeks winkels zat en ook waar destijds de trappen hebben gezeten. Wellicht een van de interessantste ontoegankelijke panden op deze passage is het Mirliton theater, helemaal aan het einde, nog net te zien vanaf de ingang van Vroom & Dreesmann. In de jaren tachtig was dit theater een belangrijke plek om nieuwe cabaretiers en kleinkunst te zien, onder meer Tineke Schouten en Herman Berkien traden hier regelmatig op. Het interieur van het theater is nog volledig in originele staat, met zwart-witte tafels en stoelen, afgezien van het tapijt wat vervangen is. Het theater wordt nog gebruikt, maar in 2017 maakte de eigenaar bekend het theater te gaan sluiten.[7]

Kritiek[bewerken]

Hoog Catharijne heeft in de loop der jaren veel kritiek gekregen, onder meer vanwege de typische jaren-zeventig bouw, waarvan wordt gezegd dat het de 'menselijke maat' mist. Ook de eerder genoemde drugsverslaafden zorgden voor een slecht imago, evenals de als onduidelijk ervaren bewegwijzering vanaf het Centraal Station.

Onvoorziene gevolgen[bewerken]

Tussen de gemeente en de projectontwikkelaar werd afgesproken dat de winkelpassage de belangrijkste route zou zijn tussen het station en de binnenstad. Oorspronkelijk waren er wel meer winkels op straatniveau, maar de hoofdlooproute kwam hier niet langs. Daarnaast waren de straten die onder Hoog Catharijne doorliepen, toen deze nog niet waren afgesloten, destijds populair bij zwervers en drugsverslaafden als overnachtingsplek. Dit alles resulteerde in een gebied rondom Hoog Catharijne, dat door velen als onprettig en onveilig werd ervaren. Dit was een van de belangrijkste overwegingen voor het stadsbestuur om in te zetten op vernieuwing van de stationsbuurt, inclusief Hoog Catharijne.

Het winkelcentrum vanaf 2018[bewerken]

Overzicht van het gebouwencomplex vanaf de Moreelsebrug

De (vanaf eind 2018) twee hoofdroutes binnen het complex lopen (op een verhoogd niveau) tussen het stationsplein en het Vredenburg. Bij de centrale ingang aan het stationsplein splitst de loopstroom vanuit het station zich in twee vrijwel rechte routes en deze komen op twee nabijgelegen maar verschillende plekken op het Vredenburg uit. Het gaat om de Noordpassage (in gebruik sinds april 2017) en de Zuidpassage (volledig in gebruik vanaf, waarschijnlijk, eind 2018). De Noordpassage heeft een zijtak naar het Gildenkwartier (met onder andere een MediaMarkt). De Zuidpassage heeft twee zijtakken: het Godebaldkwartier met onder andere een Albert Heijn, en de andere (relatief korte) zijtak is Boven Clarenburg: het gedeelte dat zich bevindt tussen het voormalige V&D-gebouw en de binnenstad. In 2019 zullen aan de Zuidpassage de Hudson's Bay en de Primark opengaan (in het voormalige V&D-gebouw dat officieel geen eigendom is van Hoog Catharijne). Tussen de Catharijnesingel en het Vredenburg heeft Hoog Catharijne ook winkels op de begane grond, en aan het Vredenburg en aan de straat 'Achter Clarenburg' ook aan de buitenzijde van het complex.

Tussen het Vredenburg en de Catharijnesingel heeft (sloop en) volledige nieuwbouw plaatsgevonden met de bouw van het Entreegebouw (met een ondergrondse vijflaagse parkeergarage), het Poortgebouw (dat herbergt vanaf 2019 onder meer twee hotels) en de Stadskamer (waar visueel op verschillende manieren aansluiting is gezocht met de Catharijnesingel). De overige gedeelten zoals Achter Clarenburg, het Radboudkwartier, het Gildenkwartier en het Godebaldkwartier zijn of worden vernieuwd, onder meer door middel van het construeren van hogere plafonds en het creëren van lichtstraten als dat ter plekke mogelijk is.

Buiten dit hoofdcomplex maken sinds de vernieuwing (CU2030) ook De Vredenburg aan het gelijknamige plein, en het Paviljoen aan het stationsplein onderdeel uit van Hoog Catharijne. De Vredenburg is een in 2012 in gebruik genomen gebouw met winkels (op de begane grond), een fietsenstalling (in de kelderverdieping) en woningen (op de overige verdiepingen). Het Paviljoen is in februari 2018 in gebruik genomen met winkelruimten op de begane grond en op de eerste verdieping. Verschillende lokale en internationale horeca-ketens serveren hier (fast)food.

Normaliter worden de meeste delen van het winkelcentrum 's nachts afgesloten.

Toekomst[bewerken]

In 2002 werd een raadplegend referendum gehouden waarin de bevolking van Utrecht de keuze had uit twee visies met betrekking tot de grootschalige vernieuwing van het stationsgebied. Onder meer wordt de gedempte singel weer opengegraven. Het 'stad in een stad'-concept lijkt met de sloop van de sporthal, het vertrek van de Catharijne-bioscoop in 2017, de loskoppeling van het station en de loskoppeling van de Jaarbeurs (het Beatrixgebouw) losgelaten te worden. Het 'stad in een stad'-concept (ook door de aanwezigheid van een muziekcentrum en een kapel) onderscheidde Hoog Catharijne onmiskenbaar van andere winkelcentra, maar nu wordt gekozen voor herkenbaarheid van de afzonderlijke gebouwen. Boven de Catharijnesingel is wel een torengebouw (het Poortgebouw) gekomen met onder andere twee hotels. De Stadskamer naast het Poortgebouw is bedoeld als ontmoetingsplek en kan ook geschikt gemaakt worden om evenementen in te organiseren. Dit maakte onderdeel uit van de strategie van de voormalige eigenaar Corio (overgenomen door Klépierre) om topwinkellocaties verder te ontwikkelen tot FMP'S (Favourite Meeting Places) waarbij consumenten vooral naar winkelcentra gaan om iets te beleven. Consumenten zijn immers sinds de mogelijkheid om via het internet te winkelen niet meer gedwongen om voor hun aankopen naar een winkelcentrum te gaan. In de tweedeling die zich aftekent tussen traditionele winkelcentra met groeiende leegstand (Traditional Retail Centres (TRC)) en de zogenaamde 'Favourite Meeting Places' wil(de) Corio Hoog Catharijne ontwikkelen tot een winkelcentrum van de laatste categorie[8]