Hoog Catharijne

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Naar navigatie springen Naar zoeken springen
Hoog Catharijne
De Radboudtraverse (inmiddels afgebroken)
De Radboudtraverse (inmiddels afgebroken)
Locatie Utrecht, Nederland
Openingsdatum 24 september 1973
Winkels
Oppervlakte 42.000 m²
Verdiepingen 2
Aantal winkels ca. 160
Officiële website
Polygoonjournaal uit 1973 rondom de opening van Hoog Catharijne.
Hal van Hoog Catharijne met de lichtkoepel uit 1996 (nu gesloopt en vervangen door nieuwbouw)
Situatie

Hoog Catharijne is een grotendeels overdekt winkel-, kantoor- en woningcomplex, deels vallend in de binnenstad van de Nederlandse stad Utrecht. Het loopt vanaf het Stationsplein, naar het Vredenburg en biedt onderdak aan honderden winkels, zalen, kantoren en woningen. Het is in handen van beleggingsinstelling Klépierre,[1] eigenaar van verscheidene grote winkelcentra. Hoog Catharijne ondergaat een transitie. Het winkelgebied aan de Jaarbeurszijde van het station en de traverse tussen het station en Hoog Catharijne, zijn uit handen gegeven aan de gemeente c.q. de NS, en daarvoor in de plaats heeft Klépierre aan de binnenstadszijde, vanuit het station gezien, drie nieuwe gebouwen mogen ontwikkelen, te weten De Vredenburg, het Poortgebouw en het Paviljoen (aan het Stationsplein). Ook de bestaande bebouwing van het winkelcentrum wordt volledig vernieuwd: door middel van (sloop en) nieuwbouw, of door grondig te verbouwen waarbij het winkelstratenpatroon in het hele winkelcentrum rechtlijnig wordt gemaakt. De winkelunits worden gemiddeld groter, ook komen er meer units bij met een extra etage. Op 5 april 2017 is het eerste volledig opnieuw gebouwde deel geopend. In 2019 betrekken de Hudson's Bay en de Primark het voormalige V&D-gebouw dat in 2018 gerenoveerd en gerestyled is. Dat gebouw is fysiek een onderdeel van het complex maar is niet in eigendom van Klépierre.

Het complex omvatte vroeger naast Hoog Catharijne en de V&D ook het Centraal Station, het Muziekcentrum Vredenburg, het congresgebouw van de Jaarbeurs (het Beatrixgebouw) en een sporthal. Maar in verband met de "Aanpak Stationsgebied" (CU2030) is besloten om het voorheen grotere en verouderde complex te splitsen en te vernieuwen met meer overzichtelijke gebouwen die qua functie veel beter herkenbaar zijn. Op de gesloopte sporthal na zijn de genoemde gebouwen fysiek losgekoppeld van het winkelcentrum door bijvoorbeeld het Stationsplein of door wandelpromenades of wandelstegen. Daarbij is het station totaal vernieuwd, het muziekcentrum getransformeerd tot het muziekpaleis TivoliVredenburg en de voorheen inpandige bioscoop is onder een nieuwe eigenaar Kinepolis verhuisd vanuit Hoog Catharijne naar het hallencomplex van de Jaarbeurs.

Geschiedenis[bewerken]

Begin jaren '60 was de gemeente Utrecht op zoek naar uitbreidingsmogelijkheden van haar centrumgebied. Het city-gebied had slechts de helft van de oppervlakte ten opzichte van de gemiddelde vergelijkbare steden in binnen- en buitenland. Uitbreiding was gewenst en was, gezien vanuit de tijdgeest, mogelijk tussen het oude stadscentrum en het Centraal Station, waar relatief laagwaardige bebouwing aanwezig was.[2]

Men meende dat de constructie een behoorlijke omvang diende te hebben, opdat het dan de moeite waard zou zijn de rooilijnen te wijzigen en daarmee het stratenpatroon. Hierdoor konden verkeersmaatregelen genomen worden.[2]

In eerste instantie was het te bewerken terrein beperkt tot het gebied tussen het Centraal Station en de Catharijnesingel. Later werd dit uitgebreid tot het gebied tussen de Rijnkade, Achter Clarenburg, Mariaplaats en het stationsemplacement en Croeselaan aan de westzijde van het spoor. In 1966 werd overeenstemming bereikt met de Nederlandse Spoorwegen, waarna tevens het spoorterrein bij het plan werd betrokken. Hiermee werd beoogd een verbinding te maken tussen het station en de oude binnenstad. Destijds werd dit gedaan om redenen van verrijking van de binnenstad en een gunstige oriëntatie van het openbaar vervoer ten opzichte van de binnenstad.[2]

In 1962 vroeg de gemeenteraad advies aan het bouwbedrijf Bredero over een mogelijke parkeergarage, grofweg op de plaats van het huidige busstation. Empeo, het adviesbureau van Bredero, presenteerde vervolgens een groot plan voor de bouw van een nieuw winkelcentrum met kantoren, woningen en parkeergarages. Het plan werd later bekend onder de naam Hoog Catharijne, een verwijzing naar het Catherijneveld, de oude naam van Vredenburg. Meest kenmerkend aan het plan was de 5,5 meter hoog gelegen winkelpassage die het station met de binnenstad zou verbinden. Dit zou een ruimtescheppend effect hebben. Door het voetgangersverkeer consequent op deze hoogte te laten plaatsvinden werden barrières als de Catharijnesingel en het stationsemplacement weggenomen.[2]

Hoog Catharijne was gepland door ir. H.T. Vink en ontworpen door drie architecten: G.J. van Grinten, Bart van Kasteel en K.F.G. Spruit welke allen onder supervisie stonden van Alexander Bodon.[2][3]

De Jaarbeurs kondigde aan te willen verhuizen van het Vredenburg naar de westzijde van het station. Dit maakte de weg vrij voor ontwikkeling van het Vredenburg. In 1963 nam de gemeenteraad het plan aan. Voor het nieuwe winkelcentrum werd de gehele stationswijk, de negentiende-eeuwse wijk gelegen tussen de Catharijnesingel en het station, gesloopt, evenals het Centraal Station zelf. Krakers konden nog voorkomen dat een deel van het binnenstadsgebied rond Clarenburg gesloopt werd, maar meerdere panden, waaronder middeleeuwse, gingen hier desondanks plat. Tot de meest betreurde verliezen behoorde het gebouw van de verzekeringsmaatschappij De Utrecht, één van de belangrijkste jugendstil-panden van Nederland. Tot slot werd de Van Seypesteijnkazerne gesloopt en het noordwestelijke deel van de Stadsbuitengracht gedempt, deze laatste om plaats te maken voor een autoweg, de Catharijnebaan.

In 1969 worden de eerste kantoren opgeleverd, in 1970 was de traverse tussen het station en de Jaarbeurs gereed. Rond die tijd verschijnen in de Muurkrant felle aanklachten tegen de komst van Hoog Catharijne. Op 24 september 1973 werd Hoog Catharijne officieel geopend door prinses Beatrix. Duizenden inwoners protesteerden die dag op straat.[4] Vlak na de bouw was Hoog Catharijne het grootste overdekte winkelcentrum van Europa.

Protest rond de opening van Hoog Catharijne

Op de plek van de voormalige kazerne verrezen de nieuwe gebouwen van de Jaarbeurs. Op het Vredenburg werd het muziekcentrum Vredenburg gebouwd, een ontwerp van Herman Hertzberger. Onder druk van de bevolking werd in het muziekcentrum enkele opgegraven delen van het kasteel Vredenburg verwerkt.

De architectuur van het winkelcentrum werd destijds als 'tijdloos' beschouwd. Dat bleek niet terecht te zijn: al snel oogde het complex verouderd en was een grootschalige renovatie noodzakelijk. In de loop der tijd zijn ook meerdere delen van het winkelcentrum afgesloten die eerder wel toegankelijk waren voor het winkelend publiek, omdat de omzet in die delen minder was of vanwege andere redenen. Zo was er westelijk parallel aan het Godebaldkwartier (gezien vanaf het station) een gang waar een dagmarkt werd gehouden. Deze gang wordt nu alleen nog gebruikt voor opslag.

Begin 1996 heeft het winkelcentrum een grote facelift gekregen, in een vergelijkbare stijl als het Godebaldkwartier dat begin 1992 al een facelift had gekregen. In de Clarentuin is toen een grote lichtkoepel geplaatst en het witte marmer daar werd vervangen. Ook in het Radboudkwartier is toen een grote lichtkoepel geplaatst. In de Clarentuin, de Radboudtraverse en de stationstraverse werden looppaden veel breder gemaakt, onder andere door het verplaatsen of verwijderen van trappen en het beter plaatsen van prullenbakken. De ingangen van Hoog Catharijne werden meer herkenbaar (zie afbeelding) en meer transparant gemaakt zoals de entree's aan het Jaarbeursplein en aan het Moreelsepark. Ook de plafonds werden vervangen waarbij de typische oranje kleurstelling uit de jaren '70 plaats maakte voor een crème/licht-beige kleurstelling. Die stijl is gehandhaafd gebleven tot de huidige grote verbouwing in het kader van CU2030.

Logo boven de ingang (oude situatie)

Grote delen van het winkelcentrum zijn enige tijd na de bouw zo veranderd, dat ze 's nachts kunnen worden afgesloten. Het verwarmde, overdekte winkelcentrum werd gebruikt door daklozen en drugsverslaafden en veel mensen durfden er na winkelsluiting niet meer te komen. Hiervoor werd overigens al in de planfase gewaarschuwd.[5] Het grootste probleem ontstond bij de Stationsdwarsstraat, in de volksmond beter bekend als de 'junkentunnel', die op straatniveau parallel liep aan de Catharijnesingel en waar de belevering van veel winkels plaatsvond. Omdat deze 'straat' niet was afgesloten, op een beschutte plek lag waar bovendien weinig publiek kwam, werd er veel gestolen en gedeald. Rond de eeuwwisseling werd er steeds strenger gecontroleerd en uiteindelijk is de complete straat afgesloten door middel van het plaatsen van een aantal hekken.[6].

Mirliton Theater[bewerken]

1rightarrow blue.svg Zie Mirliton Theater voor het hoofdartikel over dit onderwerp.
Interieur van het Mirliton theater

Een andere passage liep op de tweede etage van Clarenburg. Vanaf de passage op de eerste etage is nog goed te zien dat er op de tweede etage ook een reeks winkels zat en ook waar destijds de trappen hebben gezeten. Wellicht een van de interessantste ontoegankelijke panden op deze passage is het Mirliton theater, helemaal aan het einde, nog net te zien vanaf de ingang van Vroom & Dreesmann. In de jaren tachtig was dit theater een belangrijke plek om nieuwe cabaretiers en kleinkunst te zien, onder meer Tineke Schouten en Herman Berkien traden hier regelmatig op. Het interieur van het theater is nog volledig in originele staat, met zwart-witte tafels en stoelen, afgezien van het tapijt wat vervangen is. Het theater wordt nog gebruikt, maar in 2017 maakte de eigenaar bekend het theater te gaan sluiten.[7]

Kritiek[bewerken]

Hoog Catharijne heeft in de loop der jaren veel kritiek gekregen, onder meer vanwege de typische jaren-zeventig bouw, waarvan wordt gezegd dat het de 'menselijke maat' mist. Ook de eerder genoemde drugsverslaafden zorgden voor een slecht imago, evenals de als onduidelijk ervaren bewegwijzering vanaf het Centraal Station.

Onvoorziene gevolgen[bewerken]

Tussen de gemeente en de projectontwikkelaar werd afgesproken dat de winkelpassage de belangrijkste route zou zijn tussen het station en de binnenstad. Oorspronkelijk waren er wel meer winkels op straatniveau, maar de hoofdlooproute kwam hier niet langs. Daarnaast waren de straten die onder Hoog Catharijne doorliepen, toen deze nog niet waren afgesloten, destijds populair bij zwervers en drugsverslaafden als overnachtingsplek. Dit alles resulteerde in een gebied rondom Hoog Catharijne, dat door velen als onprettig en onveilig werd ervaren. Dit was een van de belangrijkste overwegingen voor het stadsbestuur om in te zetten op vernieuwing van de stationsbuurt, inclusief Hoog Catharijne.

Het winkelcentrum vanaf 2018[bewerken]

Overzicht van het gebouwencomplex vanaf de Moreelsebrug

Winkelroutes[bewerken]

De (vanaf eind 2018) twee hoofdroutes binnen het complex lopen op een verhoogd niveau tussen het Stationsplein en het Vredenburg. Bij de centrale ingang aan het Stationsplein splitst de loopstroom vanuit het station zich in twee vrijwel rechte routes en deze komen op twee nabijgelegen maar verschillende plekken op het Vredenburg uit. Het gaat om de Noordpassage die in gebruik is sinds 5 april 2017, en om de Zuidpassage die vanaf 9 november 2018 volledig in gebruik zal zijn. De Noordpassage heeft een zijtak naar het Gildenkwartier met onder andere een MediaMarkt. De Zuidpassage heeft twee zijtakken: het Godebaldkwartier met onder andere een Albert Heijn, en de kortere zijtak Boven Clarenburg: het gedeelte dat zich bevindt tussen het voormalige V&D-gebouw en de binnenstad. In 2019 zullen aan de Zuidpassage de Hudson's Bay en de Primark opengaan in het voormalige V&D-gebouw dat geen eigendom is van de eigenaar van Hoog Catharijne. De Stadskamer, een horecaplein boven de Catharijnesingel, en de zogenaamde Styleroom die vlak bij het Vredenburg zit, liggen tussen deze twee passages in. Tussen de Catharijnesingel en het Vredenburg hebben de Noord- en Zuidpassage (net zoals de Stadskamer en de Styleroom) ook winkels op de begane grond. En aan het Vredenburg en aan de straat 'Achter Clarenburg' heeft Hoog Catharijne ook winkels aan de buitenzijde van het complex.

Het grootste deel van het winkelcentrum wordt 's nachts afgesloten. De stadskamer en het gedeelte van de Noordpassage tussen de Catharijnesingel en het Stationsplein zijn 24 uur per dag open zodat reizigers buiten de winkelsopeningstijden niet om hoeven te lopen.

Gebouwindeling hoofdcomplex[bewerken]

Tussen het Vredenburg en de Catharijnesingel heeft (sloop en) volledige nieuwbouw plaatsgevonden met de bouw van het Entreegebouw aan het Vredenburg met een ondergrondse vijflaagse parkeergarage. Aan de Catharijnesingel is het Poortgebouw gebouwd waar in 2019 ook twee hotels zullen opengaan. Het Poortgebouw is in 2017 verkocht aan een belegger. Tussen deze twee gebouwen bevindt zich de nieuw ontwikkelde Stadskamer: een grote hal met horeca waar met zeer grote raampartijen en met doorzichtige waterornamenten visueel aansluiting is gezocht met de herstelde Catharijnesingel waar weer (tot eind 2020 deels) water door heen stroomt. Het Bruggebouw is een brede, tweedelige, overbrugging van drie verdiepingen over de openbare weg tussen het Poortgebouw en het Radboudkwartier: het gedeelte van Hoog Catharijne dat ligt tussen de Catharijnesingel en het stationsplein. De overige gedeelten zoals Achter Clarenburg, en het lange (haakse) gedeelte tussen het station en de Catharijnesingel bestaande uit het Gildenkwartier (de noordelijke zijtak), het Radboudkwartier (het centrale kwartier waar de beide passages door heen lopen) en het Godebaldkwartier (het zuidelijke kwartier) zijn of worden vernieuwd, onder meer door middel van het construeren van hogere plafonds en het creëren van lichtstraten. Aan het nieuwe Stationsplein is tegen de bestaande bebouwing van Hoog Catharijne, ter hoogte van het Radboudkwartier, het relatief smalle Voorzetgebouw gebouwd zodat het mogelijk was om daar de nieuwe en ruime hoofdingang te maken. De oude overdekte ingang, de stationstraverse, met als bijnaam de 'Patatstraat', is afgebroken om plaats te maken voor het nieuwe stationsplein. Ook andere gedeelten van Hoog Catharijne zijn gesloopt zoals de Radboudtraverse, de Gildentraverse en het Secretariaatsgebouw zodat er ruimte kwam voor de herstructurering van het winkelcentrum en van het stationsgebied. De Jaarbeurstraverse is ook gesloopt zodat het station uitgebreid kon worden.

Gebouwindeling buiten het hoofdcomplex[bewerken]

Sinds de vernieuwing (CU2030) maken ook De Vredenburg aan het gelijknamige plein en het Paviljoen aan het Stationsplein, zonder verbonden te zijn aan het hoofdcomplex, onderdeel uit van Hoog Catharijne. De Vredenburg is een in 2012 in gebruik genomen gebouw met winkels op de begane grond en de eerste verdieping, een openbare fietsenstalling in de kelderverdieping en woningen op de overige 4 verdiepingen. Het Paviljoen is in februari 2018 in gebruik genomen met winkelruimten op de begane grond en op de eerste verdieping, het gebouw heeft ook een klein dakterras. In het Paviljoen wordt door verschillende lokale en internationale horeca-ketens (fast)food geserveerd. Het gebouw staat boven de kopsporen 1 t/m 3 (aan het eerste en tweede perron) van Utrecht Centraal, maar dat is alleen aan de achterzijde van het gebouw te zien. Het gebouw zit vast aan het zogenaamde Noordgebouw dat door de gemeente Utrecht is ontwikkeld en in 2018 zal opengaan.

Toekomst[bewerken]

In 2002 werd een raadplegend referendum gehouden waarin de bevolking van Utrecht de keuze had uit twee visies met betrekking tot de grootschalige vernieuwing van het stationsgebied. Onder meer wordt de gedempte singel weer opengegraven. En Hoog Catharijne wil met de huidige vernieuwingen ook doelgroepen van hogere segmenten aantrekken via winkel- en horecaformules die voor hen aantrekkelijk zijn.

Het gedeelte van het complex dat zich tussen het station, de Catharijnesingel, het Smakkelaarsveld en het Moreelsepark bevindt krijgt aan de buitenzijde op de begane grond een volledig nieuwe plint. Dit gedeelte is nu half overdekt en maakt, onder meer door de vele verkeerd gestalde fietsen, een rommelige indruk. Aan deze lange buitenrand met de nieuwe vooruitgeschoven plint komen waar mogelijk winkels zodat ook de buitenkant van het complex een meer levendige uitstraling zal krijgen.

Hoog Catharijne onderscheidde zich van andere winkelcentra doordat het, ook voor het winkelend publiek, een multifunctioneel complex was, met niet alleen winkels maar ook een bioscoop, een sporthal, een muziekcentrum en een kapel. Bovendien was het complex verbonden met het station en een congresgebouw. Het 'stad in een stad'-concept lijkt met de sloop van de sporthal, het vertrek van de Catharijne-bioscoop in 2017, de loskoppeling van het station en de loskoppeling van de Jaarbeurs (het Beatrixgebouw) verlaten te worden, er is nu nadrukkelijk gekozen voor herkenbaarheid van de afzonderlijke gebouwen. Boven de Catharijnesingel is wel het Poortgebouw gekomen met onder andere twee hotels. De Stadskamer naast het Poortgebouw is bedoeld als ontmoetingsplek en kan ook geschikt gemaakt worden om evenementen in te organiseren. Dit maakte onderdeel uit van de strategie van de voormalige eigenaar Corio (overgenomen door Klépierre) om topwinkellocaties verder te ontwikkelen tot FMP'S (Favourite Meeting Places) waarbij consumenten vooral naar winkelcentra gaan om iets te beleven. Consumenten zijn immers sinds de mogelijkheid om via het internet te winkelen niet meer gedwongen om voor hun aankopen naar een winkelcentrum te gaan. In de tweedeling die zich aftekent tussen traditionele winkelcentra met groeiende leegstand (Traditional Retail Centres (TRC)) en de zogenaamde 'Favourite Meeting Places' wil(de) Corio Hoog Catharijne ontwikkelen tot een winkelcentrum van de laatste categorie[8]