Sint-Jacobskerk (Antwerpen)

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
De Sint-Jacobskerk vanuit het zuidwesten
Interieur van de Sint-Jacobskerk

De Sint-Jacobskerk is een kerk in Antwerpen. Zij is bekend voor de grafkapel van de kunstschilder Peter Paul Rubens.

Geschiedenis[bewerken]

Deze kerk is gebouwd tussen 1491 en 1656, in de stijl van de Brabantse gotiek en toegewijd aan de apostel Sint-Jacobus de Meerdere. De zuider- en westerportalen vertonen Renaissance-invloed en -versiering. De Sint-Jacobskerk is ontworpen door architecten Herman de Waghemakere, zijn zonen Domien de Waghemakere en Herman de Waghemakere de jonge, en Rombout Keldermans, een lid van het Mechelse architectengeslacht Keldermans. Het was de bedoeling dat deze kerk de grootste gotische kerk ter wereld zou worden. Met de bouw van de toren werd begonnen omstreeks 1491; de kerk werd echter slechts gedeeltelijk gerealiseerd. De proporties van het bestaande gedeelte geven een idee hoe groots de kerk zou zijn geworden indien volledig voltooid. De toren moest 150 m hoog worden en daarmee de hoogte van de torens van de Onze-Lieve-Vrouwekathedraal overtreffen. Slechts een derde hiervan werd gerealiseerd.

Aan de zij-ingang van de kerk bevindt zich een herdenkingspaneel dat verwijst naar het verblijf van Ignatius van Loyola in de stad Antwerpen tijdens zijn opleiding. De kerk bood onderdak aan altaren van een aantal kleinere ambachten, gilden en broederschappen. Tijdens de Franse Revolutie werd het interieur ongemoeid gelaten door de berekende beslissing van pastoor Mortelmans die de eed van haat tegen het koningschap aflegde. De St-Jacobskerk kan dan ook terecht beschouwd worden als de enige Antwerpse kerk met een ongeschonden interieur, representatief voor de 17e en 18e eeuw.[1] Als gevolg van de bombardementen in 1944 verloor de kerk de meeste van haar gebrandschilderde ramen.

De kerk is de thuishaven van de Vlaamse Werkgroep voor Hedendaagse Latijnse Liturgie (tak van de in Nederland gevestigde Vereniging voor Latijnse Liturgie), lange tijd onder leiding van Mgr. Luc De Maere. Sinds 1 juli 2012 staat de parochie onder leiding van de Postelse norbertijn Bruno Aerts[2].

Met het oog op het Rubensjaar van 2018 is de kerk momenteel onderworpen aan een grondige en langdurige restauratie. Zo werd tijdens de restauratie in de Sint-Rochuskapel onder meer het enorme zestiende-eeuwse muurschilderij Het Laatste Oordeel blootgelegd.

Kunstwerken van deze kerk[bewerken]

De kerk bezit een aantal opmerkelijke kunstwerken zoals een schilderij als altaarstuk van de hand van Peter Paul Rubens en Jacob Jordaens met een aantal (vrijstaande) beeldhouwwerken en glasramen.

Altaarstukken en beeldhouwwerken[bewerken]

Grafmonument voor Francisco Marcos de Velasco door Pieter Scheemaeckers

Het hoofdaltaar van de hand van Artus Quellinus de Jonge is een eerbetoon aan Jacobus. Een troon waarop God zetelt staat onder een baldakijn in de vorm van een grote houten Sint-Jacobschelp. Het koorgestoelte is van Artus Quellinus de Jonge en zijn vader. Hierop kwam het kapittel samen dat de toenmalige collegiale kerk van 1656 tot 1802 bediende. De beeldenstormers vernielden in 1566 en 1581 een groot aantal gotische en vroeg-renaissancistische kunstwerken. Na de calvinistische periode in Antwerpen werd de kerk opnieuw aan de katholieken gegeven. De barokperiode breidde het kunstpatrimonium opnieuw uit. Het is dat beeld van het kerkinterieur zoals wij het nu nog kunnen ervaren.

Opmerkelijk zijn de 12 gereconstrueerde en gerestaureerde retabelpanelen van het Sint-Rochusaltaar uit 1517 die het leven van de Heilige Rochus vertellen.[3] Zij hangen momenteel in de laatste kapel van de zuidbeuk naast de doopkapel.[4] De pelgrim Rochus uit Montpellier, die in Italië pestzieken gaat verzorgen en ca. 1337 zelf aan die ziekte sterft, werd ook in Antwerpen als ‘pestheilige’ vereerd. Uit 1504 dateert de eerste vermelding van een Sint-Rochusgilde in Sint-Jacob.

De kerk bezit een werk van Jacob Jordaens uit 1616 met als titel De roeping van de apostelen. Dit werk valt eveneens onder het topstukkendecreet. Het schilderij, in 1844 geschonken door een welgestelde burger, is door zijn horizontale vorm niet bedoeld als altaarstuk maar gemaakt als schouwstuk voor een privéwoning.

Het merkwaardigste kunstwerk in deze kerk is het in de noord-westelijke hoek gelegen grafmonument van Don Francesco del Pico de Velasco. Don Francesco was in de 17e eeuw slotvoogd van de Antwerpse citadel. Na de dood van deze slotvoogd in 1693 ontwierp Pieter Scheemaeckers deze dramatisch opgevatte beeldengroep. De slotvoogd die tevergeefs de dood tracht af te weren, vormt het centrale thema van dit werk. Het geheel herinnert aan de monumentale pauselijke grafmonumenten van Gian Lorenzo Bernini in Rome zowel door de theatrale opstelling als de combinatie van marmers en kleuren.

Tussen ongeveer 1500 en 1800 was de Sint-Jacobskerk de parochiekerk van bekende Antwerpse gefortuneerde burgers. Sommigen onder hen lieten een grafkapel bouwen in deze kerk.De vloer van de kerk is bekleed met 1300 grafplaten waaronder die van de schilders Jan Boeckhorst, Hendrick van Balen en Godfried Maes.

De grafkapel van Peter Paul Rubens[bewerken]

Kapel bovengronds[bewerken]

Grafkapel PP Rubens met schilderij van zijn hand Madonna omringd door heiligen
Grafplaat familie Rubens aan ingang grafkapel

De bekendste grafkapel van deze kerk is de meest oostelijk gelegen kapel Onze-Lieve-Vrouw van Smarten met onder de grafplaat de crypte met de stoffelijke resten van Peter Paul Rubens en zijn familie. Deze grafkapel noemt men nu de Rubenskapel. Rubens stemde pas op zijn sterfbed in met de bouw van de kapel boven zijn graf waarvoor hij enkele aanwijzingen gaf wat betreft de opsmuk. De grafkapel werd pas voltooid in 1645, vijf jaar na zijn overlijden. De oorspronkelijke naam van de kapel verwijst naar het beeld Onze-Lieve-Vrouw van Smarten van Lucas Faydherbe (1617) dat het altaar bekroont. Het beeld behoorde tot de kunstverzameling van Rubens en hij bestemde dit voor zijn grafkapel. Het hartdoorborende zwaard van Maria verwijst naar de Bijbelse tekst van de heilige Simeon: Een zwaard van droefheid zal uw hart doorboren.
Boven het altaar bevindt er zich een werk van Rubens zelf met als titel Madonna omringd door heiligen (cira 1638). Het is een topstuk dat valt onder het topstukkendecreet. Dit werk was ooit bij Rubens besteld maar om onverklaarbare reden niet afgeleverd bij de opdrachtgever. Rubens gaf er bij leven een nieuwe bestemming aan. In een barokke wervelende cirkelbeweging bindt Rubens in dit schilderij dynamisch de door hun attribuut herkenbare figuren zoals Maria met Christus, de kerkvader Hiëronymus op zijn leeuw, Maria Magdalena met balsemkruikje en Sint-Joris met de verslagen draak. [5]

Crypte ondergronds[bewerken]

De volgende familieleden van Peter Paul Rubens liggen er begraven:

  • Peter Paul Rubens en Helena Fourment
  • Daniel Fourment, gehuwd met Clara Stappaert: Peter Paul Rubens' schoonvader
  • François I, Peter Paul Rubens' zoon: schepen van Antwerpen, gehuwd met Suzanne Charles
  • Alexander Rubens, Heer van Vremdyck, kleinzoon van Peter Paul Rubens
  • Albert Rubens, zoon van Peter Paul Rubens, gehuwd met: Clara del Monte
  • Clara IV Joanna, Vrouwe van Merksem, Peter Paul Rubens' dochter, gehuwd met Marr. Philip Constant de Parys
  • Nicolas Piqueri, huwde in 1627 met Elisabeth Fourment
  • Ghisbert van Colen, gehuwd met Mary Fourment, nicht van Helena
  • Emmanuel van Hoorebeeck, zoon van Hendrik en Johanna Fourment
  • Ferdinand Helman, schoonvader van Nicolaas Rubens, Heer van Rameyen, gehuwd met Catharine Vander Veken.

De Sint-Jacobskerk en Santiago de Compostella[bewerken]

Zoals in tal van andere Europese steden vonden bedevaarders op weg naar het graf van Jacobus in Santiago de Compostella een onderkomen in Antwerpen. Vanaf 1431 gebeurde dat in een gasthuis buiten de toenmalige stadswallen. Toen de kapel in 1476 tot parochiekerk werd verheven resulteerde dat 15 jaar later in de bouw van de huidige kerk.

Externe links[bewerken]