Fraseologie

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken

Fraseologie - ook wel idiomatiek geheten - is een tak binnen de lexicologie die zich bezighoudt met de verschillende manieren waarop verschillende woorden kunnen worden gecombineerd tot idiomatische uitdrukkingen.

Hoewel ook het aspect van ontleding bij fraseologie een zekere rol speelt, onderscheidt de fraseologie zich als discipline van de syntaxis doordat ze zich niet in de eerste plaats op de vorming en grammaticale functie van zinsdelen richt, maar veel meer op hun betekenis.

Fraseologismen[bewerken]

Een combinatie van twee of meer afzonderlijke woorden met een specifieke betekenis binnen het grotere geheel van de zin wordt in de fraseologie een fraseologisme of fraseologische eenheid genoemd. De volgende twee subcategorieën worden onderscheiden:

  • In de eerste fase: grammaticale en lexicale collocaties.
  • In de tweede fase (na het proces van "fraseologisering"): vaste (versteende) uitdrukkingen.

Dergelijke vaste (versteende) woordverbindingen - die dus in fase 2 zijn beland - staan ook wel bekend als geïdiomatiseerde fraseologismen. De betekenis hiervan verschilt in de regel sterk van de betekenis van elk van de samenstellende delen afzonderlijk, wat niet het geval is bij "gewone" grammaticale collocaties als in de tuin, wachten op iemand.[1]Ze worden in woordenboeken afzonderlijk vastgelegd. Voorbeelden van geïdiomatiseerde fraseologismen in het Nederlands zijn het zwarte goud (in plaats van "olie") en uitdrukkingen als de kool en de geit sparen en eieren voor zijn geld kiezen. Ook de betekenis van een collocatie als de tafel dekken is niet helemaal doorzichtig. Dergelijke specifieke betekenissen moet door vreemdetaalverwervers - en niet zelden ook door sommige moedertaalsprekers - van buiten worden geleerd.

Een "fraseologische eenheid" wordt door sommige taalkundigen zoals Kunin A.V. wel gedefinieerd als "een vaste woordcombinatie met een geheel of gedeeltelijk overdrachtelijke betekenis". Het gebruik van fraseologismen hangt ook nauw samen met de beeldspraak.

Fraseologisering in historisch perspectief[bewerken]

In veel Europese talen - waaronder het Nederlands en Engels - is de trend waar te nemen dat fraseologisering de laatste paar eeuwen een steeds belangrijkere rol is gaan spelen. De aldus ontstane vaste woordverbindingen vormen soms een volledige constituent, ofwel een zinsdeel met bijvoorbeeld de functie van bijwoord of bijwoordelijke bepaling (naar verluidt, in het algemeen, door dik en dun). Daarnaast nemen ze de functie over van woordsoorten, bijvoorbeeld die van voorzetsel (dit zijn de zogeheten voorzetseluitdrukkingen zoals in verband met, aan de hand van, met het oog op), werkwoord (zorg dragen voor, afscheid nemen) of zelfstandig naamwoord (een open deur, van alles en nog wat)[2]

Fraseologismen op taaloverstijgend niveau[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie ook Vertaalequivalent

Fraseologismen zijn een van de verschijnselen die problemen opleveren bij het vertalen. Geïdiomatiseerde fraseologismen in de brontaal kunnen meestal niet letterlijk in de doeltaal worden vertaald.

Zie ook[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. Colloquium Neerlandicum 11 (1991)
  2. .Joop van der Horst (2013) Taal op drift; lange-termijnontwikkelingen in taal en samenleving, p. 120-157. Van der Horst vermijdt zelf de termen "collocatie", "fraseologie", "fraseologisme" en "fraseologische eenheid" en spreekt daarvan steeds van "vaste (vs. vrije) verbindingen."