Geopolitiek

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
De wereldbol door Sophie Brahe, een Deense tuinder en studente.

De term geopolitiek kan op verschillende wijzen gedefinieerd worden. Sommigen benaderen het als "het streven om politieke doelen te bereiken op basis van geografisch gefundeerde argumenten". Van Dale definieert Geopolitiek als “de wetenschap van de invloed van de aardrijkskundige gesteldheid op staatkundige vraagstukken.” De Zweed Rudolf Kjellén stelde in 1924 dat Geopolitiek "de leer was van de staat als geografisch organisme of als ruimtelijk fenomeen". De Belgische historicus Jan Van Houtte definieerde Geopolitiek in 1945 als “deze tak van de aardrijkskunde en van de politieke wetenschap die de werking van het milieu op de politieke bedrijvigheid van den mensch, en van den mensch op de politieke gesteltenis van het milieu bestudeert.” In 2005 definieerde de Belgische politicoloog David Criekemans 'Geopolitiek' als “het wetenschappelijk studieveld behorende tot zowel de Politieke Geografie als de Internationale Betrekkingen, die de wisselwerking wil onderzoeken tussen de politiek handelende mens en zijn omgevende territorialiteit (in haar drie dimensies; fysisch-geografisch, menselijk-geografisch en ruimtelijk)". Voor wat de studie van de ‘praktische geopolitiek’ betreft (de dagelijkse praktijk van staatkunde), betekent dit dat men aandacht heeft voor de vraag in welke mate de eerder genoemde wisselwerking een invloed genereert op het (buitenlands) beleid of op de relatieve ‘machtspositie’ van de politieke entiteit welke men wenst te analyseren.”

Oorsprong van geopolitiek[bewerken]

De term "geopolitiek" werd in 1899 door Rudolf Kjellén gelanceerd, na lectuur van een werk van Friedrich Ratzel over de politieke geografie. Karl Haushofer zou het later populariseren in Duitsland (doch anders invullen dan Kjellén). Hieruit groeide de Duitse Geopolitik. Rudolf Hess heeft, als leerling van Haushofer, "geopolitiek" als concept geïntroduceerd in het nazi-regime, de aanleiding voor het taboe dat tussen 1945 en 1990 rond dit concept bleef bestaan. Sommigen beweren dat Hitler zo de term "Lebensraum" had ontdekt, en gebruikt.

Tegenwoordig wordt de term geopolitiek niet meer exclusief met deze Duitse geopolitieke school geïdentificeerd. Het geopolitieke redeneren is van alle tijden, zoals de Franse "geopoliticoloog" Yves Lacoste stelt. Een televisieprogramma dat inzicht biedt in geopolitiek is Le dessous des cartes (Duits: Mit offenen Karten) op de Frans-Duitse TV-zender Arte.

Internationale betrekkingen[bewerken]

Situatie in de wereld tijdens de Koude Oorlog (1980)

██ Eerste wereld

██ Tweede wereld

██ Derde wereld

Naast de meer algemene, 'populaire' definities die in omloop zijn, kan Geopolitiek dus tevens beschouwd worden als een (familie van) wetenschappelijke benaderingswijze(n) binnen zowel de politieke geografie als de internationale betrekkingen. In Vlaanderen schreef Dr. David Criekemans als eerste wetenschappelijke vorser sinds 1945 een proefschrift over de intellectuele geschiedenis van de Geopolitiek (1890-2005), en haar verhouding ten aanzien van de Leer der Internationale Betrekkingen. Dit manuscript werd met succes verdedigd als doctoraal proefschrift in juni 2005 aan de Universiteit Antwerpen (Faculteit Politieke en Sociale Wetenschappen). Het werd begin 2007 gepubliceerd als "naslag- en referentiewerk over de Geopolitiek" bij de wetenschappelijke uitgeverij Garant/Maklu. In Nederland werken vooral de politiek-geografen Dr. Gertjan Dijkink en Dr. Virginie Mamadouh rond verscheidene aspecten van de Geopolitiek (beiden zijn verbonden aan de Universiteit van Amsterdam). Dr. Dijkink publiceerde o.a. het internationaal alom geprezen boek 'National Identity and Geopolitical Visions' (Routledge, 1996). Momenteel finaliseert hij een nieuw boek, getiteld 'The Territorial Shock'. Aan de Erasmus Universiteit Rotterdam promoveerde Perry Pierik in januari 2006 op een proefschrift over de figuur van de 'geo-politicoloog' Karl Haushofer. Dit werk verscheen recent als boek bij de Uitgeverij Aspekt (waarvan Dr. Pierik hoofdredacteur is). Tot slot werd Dr. Coby van der Linde in 2005 aan de Rijksuniversiteit Groningen benoemd tot hoogleraar 'Geopolitiek en Energiemanagement'. Aan deze instelling is tevens Dr. Arjan van den Assem verbonden, die in 1998 in Leiden promoveerde op een proefschrift over de visie van vier Anglo-Amerikaanse geo-politicologen over de internationale betrekkingen voor en na de 'geopolitieke omwentelingen' van 1989/91; Zbigniew Brzezinski, Henry Kissinger, Edward Luttwak en Colin S. Gray. Men kan dus stellen dat tijdens de afgelopen jaren de academische expertise inzake 'Geopolitiek' in de Lage Landen stelselmatig uitbreiding heeft genomen. Aandacht voor 'geo-economie' is er, in tegenstelling tot bijvoorbeeld in Frankrijk, echter vrijwel non-existent.

Er bestaat ook een 'Geneva Institute of Geopolitical Studies' (G.I.G.S.) in Genève (Zwitserland), dat alle bestaande academische expertise in Europa en de wereld rond 'Geopolitiek' in de komende jaren wil bundelen. Dit instituut wordt geleid door Prof. dr. Gyula Csurgai, die in Zwitserland één van de eersten was om eind van de jaren '90 het 'taboe' rond Geopolitiek definitief te doorbreken. Deze instelling organiseert een jaarlijkse Summer University Course 'Geopolitical Analysis of International Relations' voor universiteitsstudenten, wetenschappelijke navorsers, bedrijfsleiders, diplomaten, enzovoort. Voor de Lage Landen doceert Dr. David Criekemans er 'Geopolitical Schools of Thought' en 'Geopolitics of Energy'. Gezien de aard van de mondiale vraagstukken die de komende jaren op ons afkomen (mondiale energie- en milieuvraagstukken, minderheden en migratie, natuurlijke grondstoffen, herschikking van invloedszones in de wereld, etc.), kan verwacht worden dat de Geopolitiek als studieveld nog sterk in belang zal toenemen.

Een organisatie die zich in Nederland bezighoudt met geopolitiek is het Instituut Clingendael, met name het Clingendael International Energy Programme, onder leiding van Coby van der Linde, hoogleraar Geopolitiek en Energiemanagement aan de Rijksuniversiteit Groningen.

Ook het Nijmegen Centre for Border Research aan de Radboud Universiteit Nijmegen is zeer actief in het bestuderen van geopolitiek, met name vanuit een kritisch perspectief.

Aan de Universiteit Antwerpen werd binnen het Departement Politieke Wetenschappen in mei 2007 een nieuwe onderzoeksgroep 'Diplomatie en Geopolitiek' opgericht. Tegelijkertijd is sinds oktober 2007 een geopolitiek lange termijn-onderzoeksproject gestart in het Vlaams Steunpunt Buitenlands Beleid (VSBB), dat sinds januari 2007 gevestigd is op de stadscampus van de Universiteit Antwerpen.

Literatuur[bewerken]

  • Chauprade, Aymeric, Géopolitique - Constantes et changements dans l'histoire, Ellipses, Parijs, 2003. ISBN 2-7298-1122-2
  • Criekemans, David, Geopolitiek, 'geografisch geweten' van de buitenlandse politiek?, Garant, Antwerpen/Apeldoorn, 2007.- 848 p.: ill..- ISBN 90-441-1969-9
  • Geopolitics - Taylor and Francis Group
  • Heartland. Eurasian Review of Geopolitics
  • African Geopolitics
  • Lîmes. Rivista Italiana di Geopolitica
  • Hérodote: Revue de Géographie et de Géopolitique
  • Orbis. Journal of World Affairs
  • International Interactions

Externe link[bewerken]