Plautdietsch

Menno Simonsz

Plautdietsch is de internationaal bekende aanduiding voor de oude, eigen taal van mennonieten of mennisten. Deze vredesgezinde wederdopers, zich later doopsgezinden noemend, waren oorspronkelijk volgelingen van een Friese pastoor uit Witmarsum, Menno Simonsz. (1496-1561). Deze was door bijbelstudie tot eigen evangelische inzichten gekomen. Hij trad in 1536 uit de kerk en trok predikend door Duitsland, maar werd daarbij steeds met vervolging bedreigd.

Terminologie

Plautdietsch, meer fonetisch gespeld [Ploat dietsj], betekent letterlijk hetzelfde als Platdiets. Deze aanduiding wordt in het Nederlands een enkele keer ook wel voor het Plautdietsch gebruikt, hoewel dat enige verwarring kan geven, omdat met Platdiets doorgaans een streektaal in de Belgische provincie Luik wordt aangeduid. Het is een saillant punt dat ook in de algemeen gehanteerde naam Plautdietsch de vorm dietsch bewaard is gebleven, en dat die niet is samengevallen met Plattduutsch (Nederduits), wat eerder te verwachten was geweest. Met een term als Platdiets kan nooit verwezen worden naar Platduits, want in het Duits komt het woord Diets niet voor. Aan te nemen is, dat deze fonologische variant terug te voeren is op de samenstelling van de eerste groepen gebruikers, die voor een belangrijk deel uit de lage landen afkomstig waren. Deze hoefden zich weinig aan te passen aan andere Nederduits sprekende mennonieten. In de 16e eeuw bestond er nog geen standaardnederlands, maar bestond de volkstaal uit een aantal dialecten, zoals de situatie ook in de middeleeuwen was. De Nederlandse, of met de middeleeuwse term Dietse dialecten vormden aan de oostelijke kant van ons taalgebied een continuüm met de aangrenzende Nederduitse. De term voor de Nederlandse taal, c.q. dialecten was in de periode volgend op de middeleeuwen Nederduits. Er was geen fundamenteel verschil, en voor een deel is dat nu nog zo: sprekers aan weerszijden van onze huidige oostgrens kunnen elkaar tot diep in hun achterland wederzijds verstaan in hun eigen dialect. Pas later hebben het Algemeen (Beschaafd) Nederlands en het Hoogduits de rol als cultuurtalen overgenomen in het gebied waar in de zestiende eeuw alleen vloeiende overgangen bestonden.

Ontstaan

Zo is het ook te begrijpen, dat het Plautdietsch als een derivaat van diverse Nederduitse dialecten is ontstaan, en zich vervolgens zowel van het huidige Nederlands als van het huidige Nedersaksisch / Nederduits. is gaan onderscheiden. Het onderstaande tekstvoorbeeld van het Onze Vader in de vier betrokken taalvariëteiten laat ook duidelijk zien dat het Plautdietsch een tussenvorm is tussen het Nederlands en het Nedersaksisch / Nederduits. De basis van deze taal is het 16de eeuwse Oostnederduits of Weichselplatt, een van de vele varianten van het Nederduits, dat sedert de late middeleeuwen als lingua franca en handelstaal werd gesproken van Vlaanderen tot Finland.

De Weichsel ten zuiden van Gdańsk

Gevluchte Nederduits sprekende mennonieten, deels afkomstig uit de lage landen en die kennis van waterbeheer meebrachten, vormden een kolonie in Poolse poldergebieden, namelijk in de delta van de Weichsel (Wisła). Het Weichselplatt werd met de komst van de Pruisen in de Poolse polder, net als het Neder-Pruisisch, door het Hoogduits verdrongen. Thuis bleef men Plautdietsch spreken. Zie ook: Nederlandse invloed op het Nederduits.

Verspreiding

In de loop van vier eeuwen hebben mennonieten zich in kleine aantallen gevestigd in uithoeken in alle windstreken en over verschillende continenten, waar zij meestal in afgesloten dorpsgemeenschappen leven en strikt aan hun eigen tradities vasthouden. Zij ontlenen hun identiteit voor een belangrijk deel aan hun eigen taal. Deze werd op dorpsschooltjes onderwezen. Daar wordt veel aandacht besteed aan schoonschrijven, borduren, gedichten declameren en liederen zingen, waarbij het Plautdietsch een grote rol speelt. Er worden nog steeds bijbels, zangbundels, kinderliedboekjes, woordenboeken en niet te vergeten kookboeken in het Plautdietsch uitgegeven. Via de in 1788 naar de Oekraïne gevluchte mennonieten verspreidde het Plautdietsch zich over de halve wereld, van uithoeken van het Sovjetrijk tot in Zuid-Amerika. Veel mennonieten vestigden zich in Noord-Amerika (in het bijzonder Canada) en Latijns-Amerika (met name Paraguay, Uruguay, Bolivia, Belize en Mexico); van de laatsten leven de meesten in plattelandskolonies en hebben Spaanse en Portugese woorden opgenomen in hun eigen taal. Er zijn thans in totaal ongeveer 400.000 sprekers van het Plautdietsch, te verdelen over vier ongeveer even grote groepen: Canada (met name in Manitoba en Saskatchewan) en de Verenigde Staten; Duitsland; Kazachstan en Latijns-Amerika (Mexico, Paraguay, Bolivia, Brazilië en Belize). Er zijn twee hoofddialecten, die teruggaan op twee kolonies in de Oekraïne, de oude en de nieuwe. Veel jongere Russische mennonieten in Canada en de Verenigde Staten spreken thans alleen Engels.

Tekstvoorbeeld

De tekst van het Onze Vader in het Plautdietsch, het Plattdüütsch / Nedersaksisch (Sleeswijk-Holstein) (variant A), het Plattdüütsch / Nederduits (variant B) en het Nederlands

Plautdietsch	Plattdüütsch / Nedersaksisch A	Plattdüütsch / Nederduits B	Nederlands
Ons Voda em Himmel,	Unse Vader in' Himmel,	Uns Vader in Himmel,	Onze Vader die in de hemel zijt,
lot dien Nome jeheilicht woare;	Laat hilligt warrn dienen Namen.	Heiliget is dien Naam.	(Laat) Uw naam worde(n) geheiligd,
lot dien Ritjdom kome;	Laat kamen dien Riek.	Dien Riek sall komen.	Uw rijk kome.
lot dien Welle jedone woare,	Laat warrn dienen Willen,	Dien Will doch doon,	Uw wil geschiede,
uck hia oppe Ed, soo aus em Himmel;	so as in'n Himmel so ok op de Eerd.	up Welt as dat is in Himmel.	op aarde zoals in de hemel.
jeff ons Dach fe Dach daut Broot, daut ons fehlt;	Uns' dääglich Brood giff uns vundaag.	Gäv uns dis Dag, uns dagliks Brod.	Geef ons heden ons dagelijks brood,
en vejeff ons onse Schult,	Un vergiff uns unse Schuld,	Un vergäv uns uns Schuld,	en vergeef ons onze schuld,
soo aus wie den vejewe, dee sich jeajen ons veschuldicht ha;	as wi di vergeben hebbt, de an uns schüllig sünd.	as wi vergäven uns Schuldners.	zoals ook wij aan anderen hun schuld vergeven (vergeven onze schuldenaren).
en brinj ons nich en Vesetjunk nenn,	Un laat uns nich versöcht warrn.	Un bring uns nich in Versuchung.	en leid ons niet in bekoring (breng ons niet in verzoeking),
oba rad ons von Beeset.	Mak uns frie vun dat Böse.	Aber spaar uns van de Übel.	maar verlos (red) ons van het kwade (boze).

Literatuur

• De Bibel, Kindred Productions, 2003, OCLC 57064638, ISBN 1921788975 (niet geldig)
• Epp, Reuben The Spelling of Low German & Plautdietsch, Reader's Press, 1996. ISBN 0-9638494-1-7
• Epp, Reuben The Story of Low German & Plautdietsch, Reader's Press, 1996. ISBN 0-9638494-0-9
• Rempel, Herman Kjenn Jie Noch Plautdietsch? A Mennonite Low German Dictionary, PrairieView Press, 1995. ISBN 1-896199-13-5
• Thiessen, Jack Mennonite Low German Dictionary / Mennonitisch-Plattdeutsches Wörterbuch, University of Wisconsin, 2003. ISBN 0-924119-09-8

Bronnen

• Willy Sanders 1982: Sachsensprache, Hansesprache, Plattdeutsch, Göttingen, ISBN 3-525-01213-6; pp. 74-76.
• Gilbert de Smet 1983: 'Niederländische Einflüsse im Niederdeutschen', in: Gerhard Cordes en Dieter Möhn (red.), Handbuch zur niederdeutschen Sprach- und Literaturwissenschaft, Berlin: Erich Schmidt Verlag, ISBN 3-503-01645-7, pp. 730 - 761.

Zie ook

Portaal Nederlands

• Diets
• Rusland-Duitsers
• Mennonieten in Belize
• Mennonieten in Bolivia
• Mennonieten in Mexico
• Mennonieten in Paraguay

Externe links

• Mennonieten krijgen eigen Bijbelvertaling
• Plautdietsch-Freunde

Incubator

Zie de Wikipedia-test in het Plautdietsch op de Wikimedia Incubator

Referenties