Vier Heemskinderen

De vier Heemskinderen tijdens de ommegang in 2010 in Dendermonde

Een beeld van de vier Heemskinderen vlak naast de Grote Kerk in Nijkerk

De sage van de Vier Heemskinderen is verbonden aan de fragmentarisch bewaarde karelroman (circa 2000 verzen) Reinout van Montalbaen, zelf een bewerking van de Franse voorhoofse romancyclus Renaut de Montauban en Les quatre fils Aymon. Aan het verhaal werden in de loop der tijden verschillende episoden toegevoegd, totdat het uiteindelijk in de 13e eeuw in de vorm van een gedicht op schrift werd gesteld. Een 15e-eeuwse prozabewerking wordt gezien als de voorloper van de roman. Er bestaan verschillende licht afwijkende versies, waarvan de volgende wel de meest aanvaardbare lijkt.

De tekst

Van het 13e eeuwse gedicht zijn een aantal fragmenten bewaard gebleven, die gezamenlijk 2000 regels tellen. Het gedicht is vernoemd naar een van de vier heemskinderen, Reinout. Het verhaal bleef echter bewaard doordat het rond 1490 werd herdrukt in de vorm van een roman, die eeuwenlang populair bleef. Het volksboek Vier Heemskinderen werd in 1872 opnieuw uitgegeven door Jan Carel Matthes, die in 1875 ook Reinout van Montalbaen opnieuw uitgaf (herdrukt in 1910). In 1939 werd het gedicht opnieuw uitgegeven door Pieter Johan Jurriaan Diermanse, in 1966 door D. van Maelsaeke en in 1998 door Hessel Adema.

Het verhaal

De ridder Aymon (ook wel Haymijn of Aymes, in het Nederlands verbasterd tot Heems-) van de Ardennen was een trouwe leenman van Karel de Grote. Hij zou getrouwd geweest zijn met Aye, een zuster van Karel. Zij schonk haar echtgenoot vier kloeke zonen: Ritsaert, Writsaert, Adelaert en Reinout. Van het viertal was Reinout de sterkste. De vier zonen kregen van hun vader, naar oude traditie, elk een paard als geschenk. Reinout was echter zo sterk, dat hij zijn rijdier per ongeluk doodde. Toen werd hem een tweede paard aangeboden, maar brak hij het reeds bij de eerste rit de lendenen. Heer Aymon wist echter raad. Omdat een ridder toch een paard moest hebben, bracht hij zijn potige zoon naar een burcht waarin de beruchte hengst Bayard (Beiaard) opgesloten zat, een driftig beest dat door iedereen gevreesd werd en nog nooit zijn meester gevonden had. Onverschrokken trad Reinout het briesende paard tegemoet, dat hem onmiddellijk met een fikse trap enkele meters verder gooide. Reinout wilde het echter niet opgeven, en na een heroïsche strijd slaagde hij erin het wonderbare paard aan zijn wil te onderwerpen. Vanaf dat moment zou het "Ros Beiaard" ridder Reinout blindelings gehoorzamen.

Maar er ontstond een ernstige vete tussen Karel de Grote en Aymon en zijn zonen. Tijdens een partijtje schaak aan het hof volgde een hoogoplopende ruzie tussen Reinout en zijn neef Lodewijk, Karels zoon, waarbij de driftige Reinout in zo'n woede ontstak, dat hij alle stukken omver gooide en zijn tegenspeler een dodelijke dreun op het hoofd gaf met het zware zilveren schaakbord. Karel zwoer dat hij Lodewijk zou wreken, en hij achtervolgde de vier broers, die wegvluchtten op de rug van het ros Beiaard en zich verborgen in het ontoegankelijke Ardense woud. Vanuit hun sterke burcht Montalbaen verdedigen de vier ridders zich tegen de aanvallende legerbenden van hun oom.

Intussen was echter hun vader Aymon in de handen van Karel de Grote gevallen. Karel was enkel bereid vrede te sluiten en Aymon vrij te laten, indien het duivelse Ros Beiaard aan hem werd uitgeleverd. Reinout weigerde uiteraard op dit voorstel in te gaan, maar zwichtte uiteindelijk toch onder de smeekbeden van zijn moeder. Omdat het paard de reputatie had onoverwinnelijk te zijn, besloot Karel het te verdrinken. Met gebroken hart en lede ogen moest Reinout lijdzaam toezien hoe het naar de rivier werd gebracht en met zware molenstenen om de nek in het water werd gegooid. Tot tweemaal toe verbrijzelde het paard met één hoefslag de stenen en zwom het terug naar de oever, waar Reinout stond te kijken. Bij een derde poging werden de stenen verzwaard, maar toch kwam het Ros Beiaard weer boven water, reikhalzend naar zijn meester, maar die kon het het lijden van het beest niet meer aanzien en wendde zijn hoofd af. Denkend dat zijn meester niets meer van hem wilde weten, liet het nobele dier zich verdrinken.

Voortleven

Vooral in de Maasvallei houden vele verhalen de sage van de Vier Heemskinderen in leven. De rivier waarin het Ros Beiaard werd verdronken, wordt geïdentificeerd met de Maas. De burcht van Montalbaen is volgens sommigen Montauban sous Buzenol, nabij Virton (niet te verwarren met Montauban in Frankrijk) waar zich inderdaad ruïnes bevinden. Maar ook het kasteel Poilvache wordt daarmee in verband gebracht. Volgens de plaatselijke legende zou het Ros Beiaard de beroemde Rocher Bayard, een naaldvormige rotspunt nabij Dinant, met één hoefslag gespleten hebben tijdens de vlucht van de Vier Heemskinderen.

Ook in de Franse Ardennen (onder meer in de omgeving van Monthermé en Revin) herinneren verschillende plaatsnamen nog aan de heldendaden van de Vier Heemskinderen. In Vlaanderen bestaat nog een lokale variant: dáár was Aymon de Heer van Dendermonde, en het Ros Beiaard zou niet in de Maas, maar hier, in de Schelde verdronken zijn. Alleszins spelen de Vier Heemskinderen en het Ros Beiaard een grote rol in de plaatselijke folklore van Dendermonde. Zie Ros Beiaard (Dendermonde) voor het artikel over de folklore aldaar.

Volledigheidshalve dient ook vermeld dat de Karel uit het verhaal niet Karel de Grote is geweest, maar zijn voorzaat Karel Martel.

Alle figuren (zowel de hoofd- als bijfiguren) uit Karel ende Elegast kunnen op enigerlei wijze worden herleid tot figuren uit de Historie van de vier Heemskinderen: zo is de christelijke ridder-tovenaar Elegast in feite de christelijke ridder-tovenaar Malegijs.

In Nijkerk, vlak naast de Grote Kerk, staat een beeld van de Vier Heemskinderen op het Ros Beyaard.

Externe links

• Historie vanden vier heemskinderen (1508)
• De Vier Heemskinderen in Monthermé (Franse Ardennen)
• Profiel: Renout van Montalbaen (1340-1360)

Referenties

Mediabestanden

Meer mediabestanden die bij dit onderwerp horen, zijn te vinden op de pagina Category:Quatre Fils Aymon op Wikimedia Commons.