Schelde (rivier)

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Schelde
Locatiemaas2.GIF
Lengte 350 km
Hoogte (bron) 95 m
Debiet 104 m³/s
Stroomgebied 21 860 km²
Van Vlag van onbekend gebied Gouy
Naar Vlag van onbekend gebied Westerschelde
Stroomt door Vlag van Frankrijk Frankrijk
Vlag van België België
Vlag van Nederland Nederland
Aan de Durme
Aan de Durme
Portaal  Portaalicoon   Geografie
Scheldebron te Gouy
Schelde te Bléharies, kort na het binnenstromen in België
Schelde rond Ruien (Oost-Vlaanderen)
Satellietfoto van de Schelde bij Antwerpen
De Schelde bij Antwerpen, photochrom, ca. 1890-1900

De Schelde (Frans: Escaut) is een rivier die ontspringt in de gemeente Gouy in het noorden van Frankrijk en door Henegouwen en Vlaanderen via Gent en Antwerpen naar de Noordzee stroomt. Haar eerste benaming was Scaldis, in een Romeinse tekst uit de 1e eeuw voor Chr. Een andere naam was Scala.

Verloop[bewerken]

De bron ligt bij Gouy-Le-Câtelet op het Plateau van Saint-Quentin. Ze ligt op 49° 59' 12,95" noorderbreedte en 3° 15' 59,40" oosterlengte, op 97 m boven het zeeniveau. Het domein waarop de bron ligt was tot kort voor de helft in het bezit van de European Shipping Press Association, de Belgische vereniging van maritieme journalisten en publicisten. Deze droeg haar aandeel begin 2009 over aan het Gemeentelijk Havenbedrijf Antwerpen. De andere helft van het domein is in handen van het gemeentebestuur van Gouy.

De rivier kan in drie parten worden ingedeeld:

De Zeeschelde en de Westerschelde vormen samen een estuarium, waar het getij merkbaar is.

Oorspronkelijk verdeelde de Schelde zich in Antwerpen in twee takken, de Westerschelde, ook wel Honte[1] genoemd, en de Oosterschelde. Hiervan was de Oosterschelde aanvankelijk de voornaamste tak, maar de verbinding hiermee is verbroken toen Walcheren en Zuid-Beveland door de aanleg van de Sloedam en de Kreekrakdam ten behoeve van de spoorlijn Vlissingen-Roosendaal met het vasteland werden verbonden. De Oosterschelde was echter belangrijk voor de scheepvaart en daarom werden het Kanaal door Zuid-Beveland en later het Schelde-Rijnkanaal aangelegd, waardoor Antwerpen weer een snelle verbinding kon krijgen met de Nederlandse waterwegen.

Geschiedenis[bewerken]

Zoals veel rivieren tijdens de ijstijd liep de Schelde omstreeks 30.000 jaar geleden in noordoostelijke richting via het huidige Gent. Daar mondde de Rupel uit in de Schelde. Vandaar stroomden ze samen naar Zeebrugge, waar ze ter hoogte van de Doggersbank in zee stroomden. De Noordzee was in die tijd een droge vallei.

Ongeveer 15.000 jaar geleden, aan het einde van het Weichselien, trok het ijs zich terug en bleven er zandbanken en opgewaaide zandruggen achter. Dit was onder meer de zandrug van Zandig Vlaanderen, die ten zuiden van Brugge loopt en via het noorden van Gent naar het Land van Waas. Rivieren werden gedwongen andere wegen te zoeken naar zee. De Schelde volgde nog zijn eigen weg naar zee ter hoogte van Zeebrugge, maar de Rupel boog ten zuiden van Antwerpen af naar het noorden en stroomde langs het huidige Antwerpen, Bergen op Zoom en Rotterdam, samen met de Rijn naar zee.

Zo'n 8.000 jaar geleden dwongen zandafzettingen in het gebied tussen Gent en Zeebrugge de Schelde een richting te zoeken naar het oosten. Hier stroomde de Schelde in de vroegere bedding van de Rupel naar zee. Ongeveer 5.000 jaar geleden steeg de zeespiegel en drong de zee zover landinwaarts dat deze ter hoogte van Bergen op Zoom doorbrak naar de Schelde. Zo werd de Oosterschelde gevormd. De Westerschelde was toen nog een smalle inham, de Sincfal, die in de loop van de eeuwen steeds verder landinwaarts kwam. In de 10e eeuw brak ook hier het laatste stukje door, via de Honte naar de Schelde, en vormde op dat moment de Westerschelde.

Voor het huidige stroomgebied, zie stroomgebied van de Schelde.

Zijrivieren[bewerken]

In Spiere monden de Grote Spiere (Espierre) en het Spierekanaal in de Schelde uit. In Henegouwen voegen de Ronne en in Oost-Vlaanderen de Zwalm zich bij de Schelde. Daarna stroomt de Schelde richting Gent waar ze – zoals de Leie - uitkomt in de Ringvaart rond Gent. De volgende grote bijrivieren zijn de Dender bij Dendermonde, de Durme nabij Tielrode en de Rupel bij Rupelmonde. In Antwerpen komen de Schijn en het Albertkanaal bij de Schelde. Ook de haven van Antwerpen staat via verschillende sluizen in verbinding met de Schelde.

Sluizen[bewerken]

Er liggen verschillende sluizen langs de loop van de schelde. Van bron tot monding:

  • Doornik
  • Spiere
  • Kerkhove
  • Oudenaarde
  • Asper
  • Merelbeke

Culturele geschiedenis[bewerken]

De Scheldevallei bij Merelbeke in 1777 op de kaart van Joseph de Ferraris

De Schelde is al zeer lang van grote commerciële en strategische betekenis. De Romeinen hadden al belangstelling voor het Scheldegebied, ondanks het koude en natte weer en de vele overstromingen. De reden van hun belangstelling was de verbinding per schip naar Britannia. Op Walcheren stond een tempel waar hun scheepslui graag de hulp en bescherming van de godin Nehalennia gingen inroepen voor zij via de Roompot, mogelijk een verbastering van Romanus Portus (Haven van de Romeinen) uitzeilden. Eerst was het gebied stevig in Romeinse handen. De grens lag zo'n 100 km naar het noorden aan de Rijn.

Omstreeks 260 begonnen echter invallen van de Franken een bedreiging te vormen. Rond 290 was het gebied in hun handen en belaagden zij de Romeinse scheepvaart met piraterij. Er volgde nog een aantal veldtochten tegen hen, onder keizer Constantijn bijvoorbeeld. Ook keizer Julianus probeerde hen te onderwerpen, maar gaf hun uiteindelijk (355) maar heel het huidige Vlaanderen en Nederland onder de rivieren in bezit onder voorwaarde dat ze bondgenoten zouden worden. Later werd dit gebied de kern van waaruit zij Gallië zouden veroveren, beginnend met koning Clovis. Van hem is bekend dat hij op de rivier ging zeilen.

Verdeling van het Frankische Rijk bij het Verdrag van Verdun (843):

██ Karel de Kale (West-Francië)

██ Lotharius I (Midden-Francië)

██ Lodewijk de Duitser (Oost-Francië)

De Vikingen gebruikten in de 9e eeuw de Schelde als toegangspoort tot de Lage Landen en na de delingen van het Karolingische Rijk in 843 en 872 werd de rivier de grens tussen het Oost- en het Westrijk. Nochtans verwierven de Vlaamse graven Ename aan de overzijde van de Schelde, een dorp dat goed op weg was in plaats van het nabije Oudenaarde uit te groeien tot een stad. De vijandigheden tussen beide rijken werden geaccentueerd door de verwoesting in 1054. Toch zou de rivier in theorie tot 1528 de grens tussen het Franse Koninkrijk en het Heilige Roomse Rijk blijven.

In het begin van de 14e eeuw bestond de Scheldemonding nog uit tientallen eilanden en inhammen. Boekhoute, Sluis en Aardenburg waren toen kleine havens van het graafschap Vlaanderen. Net als dit graafschap werd het Scheldegebied (vooral Gent en Antwerpen) later een van de economisch belangrijkste gebieden in Europa vanwege de handel.

Na de Val van Antwerpen, op 17 augustus 1585, eindigde de economische bloei en werd de rivier afgesloten voor de scheepvaart. Het feit dat Staats-Vlaanderen in Noordelijke handen viel was daarbij van grote strategische betekenis. Pas in 1792 ging de Schelde weer open, tot de onafhankelijkheid van België in 1830. Na de pacificatie tussen België en Nederland in 1839 werd er uiteindelijk een Scheldeverdrag tussen Nederland en België gesloten waarin werd bepaald dat dat zo zou blijven.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd de strategische betekenis van de rivier nog eens zwaar onderlijnd. Er werd hevig gevochten om de controle van de monding van de rivier en Walcheren werd middels een geallieerd bombardement onder water gezet om te Duitse troepen bij de Scheldemonding te verdrijven.

Dorpen en gemeenten langs de Schelde[bewerken]

In Frankrijk[bewerken]

Gouy-Le-Câtelet, Vendhuile, Ossu, Honnecourt-sur-Escaut, Banteux, Bantouzelle, Les Rues-des-Vignes, Crèvecœur-sur-l'Escaut, Masnières, Marcoing, Noyelles-sur-Escaut, Cantaing-sur-Escaut, Proville, Fontaine-Notre-Dame, Cambrai, Neuville-Saint-Rémy, Ramillies, Escaudoeuvres, Eswars, Thun-l'Évêque, Thun-Saint-Martin, Iwuy, Estrun, Hordain, Bouchain, Neuville-sur-Escaut, Lourches, Douchy-les-Mines, Denain, Wavrechain-sous-Denain, Haulchin, Rouvignies, Prouvy, Thiant, Maing, Trith-Saint-Léger, Valenciennes, Anzin, Saint-Saulve, Bruay-sur-l'Escaut, Onnaing, Escautpont, Fresnes-sur-Escaut, Condé-sur-l'Escaut, Vieux-Condé, Odomez, Hergnies, Bruille-Saint-Amand, Château-l’Abbaye, Flines-lez-Mortagne, Mortagne-du-Nord, Maulde

In België[bewerken]

In Wallonië[bewerken]

Bléharies, Hollain, Bruyelle, Antoing, Doornik (Calonne, Chercq, Doornik), Pont à Chin, Pecq (Esquelmes, La Garenne, Pecq, Warcoing), Celles (Marais-de-Pottes), Mont-de-l'Enclus

In Vlaanderen[bewerken]

Spiere, Helkijn, Bossuit, Outrijve, Avelgem, Waarmaarde, Kerkhove, Kluisbergen, Wortegem-Petegem Elsegem, Petegem, Oudenaarde, Welden, Melden, Heurne, Eine, Zwalm, Zingem, Asper, Gavere, Semmerzake, Eke, Merelbeke, Zevergem, Zwijnaarde, Gent, Destelbergen, Melle, Wetteren, Wichelen, Berlare, Zele, Dendermonde, Grembergen, Hamme, Baasrode, Buggenhout, Sint-Amands, Mariekerke, Branst, Weert, Bornem, Hingene, Wintam, Tielrode, Temse, Steendorp, Bazel, Rupelmonde, Kruibeke, Burcht, Schelle, Hemiksem, Hoboken, Antwerpen, Zwijndrecht, Kallo, Doel, Lillo

In Nederland[bewerken]

Aan de Westerschelde[bewerken]

Borsele, Hulst, Kapelle, Reimerswaal, Sluis, Terneuzen, Breskens, Vlissingen

Aan de Oosterschelde[bewerken]

Bergen op Zoom Goes, Middelburg, Noord-Beveland, Schouwen-Duiveland, Tholen, Veere

Externe links[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  • Mark van Strydonck en Guy Mulder (2000): De Schelde, verhaal van een rivier. Leuven: Davidsfonds. ISBN 90 5826 059 3
  1. Hontenisse is hiernaar genoemd.