Besloten hofje

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken

Een besloten hofje of beloken hofje (verwijzend naar de hortus conclusus) is de naam van een type gesneden retabelkast die bestaat uit een ondiepe houten bak met daarin een aantal gebeeldhouwde figuurtjes en decoratieve en devotionele voorwerpen, die een religieuze voorstelling weergeven, gekaderd in een tuin.[1]

Typische kenmerken[bewerken]

Een besloten hofje geeft een voorstelling van een afgesloten tuin. Meestal wordt onderaan een lage afscheiding weergegeven met een hekje erin. Dit gesloten poortje is de symbolische voorstelling van de geslotenheid van de tuin. De houten bak is gevuld met groen en kleurrijk materiaal, veelal stof, gouddraad, pijpaarden elementen, verpakte relieken en wassen medaillons. Inhoudelijk is het meestal zeer doordacht.[2]

Inhoud[bewerken]

De naam van dit type kunstwerk verwijst naar de besloten tuin uit het Hooglied, een van de boeken uit het Oude Testament. In het Hooglied bezingt Koning Salomo zijn bruid en het aardse paradijs als een ‘hortus conclusus’, een ‘besloten hof’. Tegelijkertijd is het een metafoor voor de maagdelijkheid en vruchtbaarheid. Maar de voorstellingen die worden weergegeven kunnen ook op andere religieuze gebeurtenissen betrekking hebben. Het woord 'besloten hof' verwijst naar het Paradijs, wat afkomstig is van het oud-Perzische woord voor 'gesloten tuin'. De verwijzing naar het Paradijs wordt vormgegeven door wild woekerende planten en bloemen die zowat altijd aanwezig zijn in de besloten hofjes. Sommige symbolen komen vaak terug in de besloten hofjes: de eenhoorn als symbool voor de menswording, druiventrossen als symbool voor God de Vader, de Zoon (Christus) en de Heilige Geest, en het lam als het Agnus Dei.

Situering[bewerken]

Besloten hofjes zijn voornamelijk afkomstig uit het Maas-Rijn gebied. Zo zijn er vandaag nog gelijkaardige reliekschrijnen te vinden in Diest, Geel, Mechelen, Bergen maar ook in Xanten, Kalkar en Frechten. De uitwerking van deze reliekschrijnen kent zijn hoogtepunt in de late vijftiende en zestiende eeuw. Traditioneel gezien worden de besloten hofjes gesitueerd binnen een vrouwelijk religieuze context. De grootste samenhangende groep is afkomstig uit de omgeving van Mechelen. Deze verzameling bestaat uit zeven besloten hofjes die lange tijd het eigendom van de Onze-Lieve-Vrouw-Gasthuiszusters Augustinessen waren. Of deze zusters ook betrokken waren bij de realisatie van deze schrijnen is echter onduidelijk. Wel is duidelijk dat de schrijnen grote gelijkenissen met elkaar vertonen. Naast de vrouwelijk religieuze context bevonden zich ook hofjes in privéverzamelingen en publieke religieuze instellingen.[3]

Conservatie- en restauratieproject[bewerken]

De bekende besloten hofjes van Mechelen bevinden zich reeds enige tijd in fragiele conditie. Daarom werd er in 2014 een conservatie- en restauratieproject gelanceerd. Dit project wordt uitgevoerd door een team van tien conservatoren-restauratoren elk met hun eigen specialisatie (textiel, glas, papier en perkament, hout …).[4] In oktober 2014 werd van start gegaan met het voorbereidend onderzoek voor drie van de zeven besloten hofjes. Deze drie hofjes zullen in het najaar van 2016 te bezichtigen zijn op de tentoonstelling Op zoek naar Utopia: De droom van Thomas Morus in Museum M te Leuven.[5] Bovendien zal in 2017 een colloquium plaatsvinden waarin de onderzoekers hun onderzoeksresultaten toelichten. Deze wetenschappelijke bijeenkomst zal resulteren in een publicatie. Tot slot worden de besloten hofjes vanaf 2018 opgenomen in de permanente opstelling van het Stedelijk Museum Mechelen, het Hof van Busleyden.[6]

Dat de Mechelse besloten hofjes uniek erfgoed zijn werd wederom bevestigd door hun opname op de lijst van Vlaamse topstukken in 2015. Dit houdt in dat ze erkend zijn als zeldzaam en onmisbaar en onder meer niet zomaar buiten Vlaanderen mogen gebracht worden.

Bronnen

  1. Vlaamse Kunstcollectie: Besloten hofje
  2. Vandenbroeck, Paul. Hooglied. De beeldwereld van religieuze vrouwen in de zuidelijke Nederlanden, vanaf de 13de eeuw. tent. cat., Paleis voor Schone Kunsten Brussel, 25 februari - 22 mei 1994. Gent: Snoeck-Ducaju & Zoon, 1994, 91-104.
  3. Baert, Barbara. Late Mediaeval 'Enclosed Gardens' of the Low Countries: Contributions to Gender Artistic Expression, Studies in Iconology 2. Leuven: Peeters Publishers, 2015. Kruip, Marjolijn. 'In beeld gebracht: de sculptuur in laatmiddeleeuwse Besloten Hofjes.' Masterscriptie Kunstgeschiedenis, Radboud Universiteit Nijmegen, 2006.
  4. Besloten Hofjes Mechelen: Conservatie- & Restauratieproject
  5. Illuminare: 2016 | In Search of Utopia 1516 (A Story in four acts); Museum M: Op zoek naar Utopia
  6. Stedelijke Musea Mechelen: Volg de Restauratie van de Besloten Hofjes