Cryptogram

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Cryptogram Leeuwarder Courant

Een cryptogram is een bijzondere vorm van een kruiswoordpuzzel.

Het woord "cryptogram" komt van het Griekse woord "kruptos", dat "verborgen" betekent, en "gram" (bij Grieks gráphein ‘schrijven’). De in te vullen woorden worden op een cryptische (verborgen) manier omschreven. Vaak zijn binnen de omschrijving twee aanwijzingen te vinden. Door hierover na te denken en te associëren kan men tot de oplossing komen. Als het woord gevonden is kan men veelal terug redeneren en verklaren hoe het samengesteld is, waardoor men bij goed gemaakte cryptogrammen tamelijk zeker weet dat het gevonden woord juist is.

Oplossen[bewerken]

Om tot een oplossing te komen is het belangrijk elk afzonderlijk woord van de zin op al zijn betekenis(sen) of synoniemen en homoniemen te bekijken en niet zozeer te kijken naar de vreemd geformuleerde zin als één geheel.

Bijvoorbeeld: Het woord vier(de) kan staan voor het Romeinse cijfer "IV", en dus als letters "I en V" te gebruiken, maar ook doelen op de vierde letter van het alfabet de letter de "D", of nog een mogelijkheid; verleden tijd van vieren (= feesten óf een touw laten vieren).

Ook moet er goed opgelet worden of een zin in tegenwoordige tijd of verleden tijd gesteld is. Wordt er enkelvoud of meervoud gebruikt? Wordt er een verkleinwoordje gebruikt?

Als het woord "hoort" in een omschrijving voorkomt kan dit betekenen "klinkt als...". De naam "Frans" kan doelen op een Franse term en een land genoemd als "in Engeland" genoemd kan mogelijk doelen op een Engelse term. Het zijn allemaal cryptische aanwijzingen om tot het juiste antwoord te komen. Andere voorbeelden: "weer" kan in een cryptogram betekenen dat het woord achterstevoren moet worden gelezen. Er kan ook gebruikgemaakt worden van anagrammen.

Voorbeelden[bewerken]

  • De kraai klinkt stoutmoediger dan dat ventje → kabouter
    kraai = ka
    stoutmoedig = boud
    klinkt als → bout + overtreffende trap = bouter
    ka + bouter = kabouter = ventje
  • De eerste beroemdheid wordt geplukt → aster
    eerste = a
    beroemdheid = ster
    een aster = bloem, een bloem kun je plukken.

Geschiedenis[bewerken]

De eerste keer dat het woord cryptogram in Nederland werd gebruikt was in een puzzelwoordenboek uit 1949 [1]. In 1955 verscheen het woord cryptogram voor het eerst in een Nederlands woordenboek. Hiermee verdween de lange omschrijving woordspelingen-kruiswoordraadsel. In het Engelse taalgebied bestonden soortgelijke puzzelsoorten reeds onder de naam cryptic crossword, kortweg crossword genoemd. Het Engelse woord cryptogram heeft echter betrekking op geheime codes.

Het cryptogram is in Nederland na de Tweede Wereldoorlog ontstaan vanuit de kruiswoordpuzzel. Een overgangsvorm was het "Woordspelingen-Kruiswoordraadsel" dat in Denksport verscheen. De omschrijvingen leken iets op een rebus, bijvoorbeeld visscher in volle maan. Om de oplossing scherm te vinden diende ‘v.m.’ in het woord ‘visscher’ worden geplaatst.[2] Op 12 februari 1949 begon De Groene Amsterdammer met een Kryptogram. Er werd een toelichting bij gegeven. In het begin werden vaak anagrammen gebruikt. Om de puzzelaar op het goede spoor te zetten werd het woord anagram er tussen haakjes bij vermeld. Als puzzelsoort kan het cryptogram als een unieke Nederlandse puzzelsoort worden beschouwd.[3].

Vrije stijl diagram

De aandacht voor de vorm veranderde steeds meer in nadruk op de betekenis van woorden. Vanaf de zestiger jaren had iedere dagblad een eigen cryptogram. De cryptogrammen in NRC Handelsblad (het Scrypto) en de Volkskrant werden zeer bekend. De omschrijvingen werden in de loop der jaren korter. De kortst mogelijke omschrijving is het cryptoniem, een cryptische omschrijving die slechts uit één woord bestaat.

Cryptografen

Bekende cryptogrammenmakers of 'cryptografen' zijn Piet Burger, Jan Meulendijks, Jelmer Steenhuis, Henk Verkuyl en Frans Wentholt. Een verzamelplaats voor cryptogrammenliefhebbers is Jaspers Cryptogrammensite. De bezoekers hiervan zijn meer gesteld op hersenkrakers met associatieve en dubbele betekenissen: "Staffunctionaris", "Chefstaf" of "Dakruiter" met als oplossing Sinterklaas.

Diagram

De zwarte vakjes in de puzzel stonden in de beginjaren van het cryptogram symmetrisch of in spiegelbeeld verspreid in de puzzel. Een veel gebruikte diagrammaat is 15 bij 15 vakjes. Later verschenen ook andere afmetingen en vrijere vormen van het diagram. De woorden in een cryptogram hebben veel minder kruisende oplossingswoorden dan bij een kruiswoordpuzzel.