Alfabet

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Icoontje doorverwijspagina Zie Alfabet (doorverwijspagina) voor andere betekenissen van Alfabet.
Schrijfletters zoals ze worden onderwezen in Nederland
Alfabet, Vaticaan, 8e eeuw

Een alfabet of – in het bijzonder met betrekking tot het Latijnse alfabet – abc (meervoud: alfabetten of abc's) is een verzameling symbolen om equivalenten van klanken in de gesproken taal schriftelijk weer te geven. In deze zin betekent alfabet nagenoeg hetzelfde als schrift (alfabetisch schrift).

Een alfabet is bovendien de gestandaardiseerde volgorde waarin de tekens geordend zijn. Daarmee is het een handig hulpmiddel bij het systematisch ordenen en terugvinden van met name literatuur en wetenschappelijke informatie. Het principe van alfabetisering maakt het bijvoorbeeld mogelijk om een boek in de bibliotheek op naam van de schrijver snel terug te vinden, of om een woord met de bijbehorende definitie snel op te zoeken in een woordenboek. De exacte reden van de volgorde van het alfabet is onbekend.

Het Latijnse alfabet, zoals gebruikt voor het Nederlands, kent 26 letters, waarvan er zes worden gebruikt voor klinkers (vocaal; a, e, i, o, u en y) en twintig voor medeklinkers.

Etymologie[bewerken]

Het woord alfabet is een samenstelling van alfa (α) en bèta (β), de namen van de eerste twee letters van het Griekse alfabet. De woorden alfa en bèta hebben geen betekenis. Ze komen uit het Fenicisch. "Alef" betekent os en "beth" betekent huis. Aanvankelijk waren de lettertekens namelijk kleine tekeningetjes: een alef was een os, een beth een huis, een gimel een werpstok, een daleth een vis. Het Nederlandse alfabet gaat zo: a-b-c-d-e-f-g-h-i-j-k-l-m-n-o-p-q-r-s-t-u-v-w-x-y-z.

Ontwikkeling[bewerken]

In het tweede millennium voor Christus ging men in Fenicië de pictogrammen van 22 woorden gebruiken om de eerste medeklinker van dat woord aan te duiden en ontwikkelde zich op deze wijze het Proto-Sinaïtische (circa 1500 v.Chr.) of proto-kanaänitische (1400-1100 v.Chr.) alfabet. In Ugarit zijn bij opgravingen alfabetten uit ca 1500 v.Chr. gevonden met de letters in grofweg de zelfde volgorde als het onze. Het Fenicische alfabet werd later overgenomen door de Grieken, Hebreeërs en Arabieren. Via de Grieken namen ook de Romeinen en Slavische volkeren het over. Al deze 'erfgenamen' pasten het oorspronkelijke Fenicische alfabet in min of meer gewijzigde vorm aan aan de behoeften van hun respectievelijke talen. Fenicisch, Hebreeuws en Arabisch zijn Semitische talen. In deze talen dragen de medeklinkers de betekenis van de woorden. In het Grieks echter kunnen klinkers niet gemist worden. Daarom vervingen de Grieken sommige medeklinkers die men niet nodig had, door een klinker: de alef werd de a-klank, de he een e-klank, de ayin werd de ypsilon, en een grote o, de omega, werd toegevoegd. Bovendien gingen de Grieken van links naar rechts schrijven, waardoor de letters werden omgeklapt. De Romeinen en de Byzantijnen pasten het "alfabet" verder aan de behoeften van hun talen aan. De oudste gedrukte leerboekjes voor scholen uit ca. 1450 met daarin het abc, werden abecedarium genoemd.

Verschillende alfabetten[bewerken]

Verschillende schriftsystemen hebben uiteraard verschillende alfabetten. Ook de principes waarvoor de alfabetten worden gebruikt verschillen per taal. Meer informatie hierover is te vinden onder het lemma spelling.

Ter illustratie hieronder het Cyrillisch alfabet.
Cyrillic letter A.pngCyrillic letter Be.pngCyrillic letter Ve.pngCyrillic letter Ghe.pngCyrillic letter Ghe with upturn.pngCyrillic letter De.pngCyrillic letter Dje.pngCyrillic letter Gje.pngCyrillic letter Ie.pngCyrillic letter Ie with grave.pngCyrillic letter Io.pngCyrillic letter Ukrainian Ie.pngCyrillic letter Zhe.pngCyrillic letter Dze.pngCyrillic letter Ze.pngCyrillic letter I.pngCyrillic letter I with grave.pngCyrillic letter Byelorussian-Ukrainian I.pngCyrillic letter Yi.pngCyrillic letter Short I.pngCyrillic letter Je.pngCyrillic letter Ka.pngCyrillic letter El.pngCyrillic letter Lje.pngCyrillic letter Em.pngCyrillic letter En.pngCyrillic letter Nje.pngCyrillic letter O.pngCyrillic letter Pe.pngCyrillic letter Er.pngCyrillic letter Es.pngCyrillic letter Te.pngCyrillic letter Tshe.pngCyrillic letter Kje.pngCyrillic letter U.pngCyrillic letter Short U.pngCyrillic letter Ef.pngCyrillic letter Ha.pngCyrillic letter Tse.pngCyrillic letter Che.pngCyrillic letter Dzhe.pngCyrillic letter Sha.pngCyrillic letter Shcha.pngCyrillic letter Hard Sign.pngCyrillic letter Yeru.pngCyrillic letter Soft Sign.pngCyrillic letter E.pngCyrillic letter Yu.pngCyrillic letter Ya.png

Het omzetten van het ene alfabet in het andere wordt transliteratie genoemd.

Alfabet versus fonetiek[bewerken]

De term alfabet wordt soms omschreven als: "een systeem waarin elk teken of grafeem een vaste klank of klankeenheid representeert", geheel volgens de fonetische en de fonematische principes, maar deze omschrijving klopt slechts ten dele. Hoewel veel schriftsystemen inderdaad een tot op zekere hoogte fonetische spelling kennen, is er zelden of nooit sprake van een volledige "één-op-één-relatie". In een volmaakt fonetisch alfabet zouden letters en klanken perfect in wederzijdse richting combineren: een schrijver zou de spelling van een woord altijd kunnen afleiden uit de uitspraak ervan, en omgekeerd zou een spreker de juiste uitspraak van een woord altijd kunnen afleiden uit de spelling. De uitspraak van een taal verandert echter onafhankelijk van het systeem waarin de taal opgeschreven wordt. In het Engels wordt bijvoorbeeld de lange o-klank weergegeven door "o" in potato, "oe" in toe, "ough" in though. De "o" kan echter behalve als o in potato ook klinken als oe-klank in to, als een korte o in month, als ou in tower en als stomme e in dungeon.

Spellingsystemen worden niet zelden geleend door talen waarvoor ze oorspronkelijk niet bedacht zijn. Uitspraakregels zorgen er voor dat in letters bepaalde fonologische contexten anders moeten worden geschreven, omdat de klank die ze eigenlijk vertegenwoordigen daar niet precies hetzelfde is. Er wordt dan – meestal boven de letter zelf – nog een extra teken gezet, het zogeheten diakritische teken: baño (Spaans: "bad"), misère (Frans), etc.

Gerelateerde onderwerpen[bewerken]

Voorbeeld van verschillende lettertypes en talen, door William Caslon, lettergieter

Ook de Egyptische hiërogliefen bevatten een aantal tekens die als een soort alfabet beschouwd kunnen worden.

Zie ook[bewerken]