Grieks alfabet

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Grieks alfabet
Greekalphabet.svg
Algemene informatie
Type Alfabet
Talen Grieks
Periode ca. 800 v.Chr. tot heden
Schrijfrichting Links-naar-rechts
Verwantschap
Moederschriften Fenicisch alfabet
Indeling
ISO 15924 Grek, 200
Portaal  Portaalicoon   Taal
Grieks alfabet
Α α alfa Ν ν nu
Β β bèta Ξ ξ xi
Γ γ gamma Ο ο omikron
Δ δ delta Π π pi
Ε ε epsilon Ρ ρ rho
Ζ ζ zèta Σ σς sigma
Η η èta Τ τ tau
Θ θ thèta Υ υ ypsilon
Ι ι iota Φ φ phi
Κ κ kappa Χ χ chi
Λ λ lambda Ψ ψ psi
Μ μ mu Ω ω omega
Verouderde letters
Digamma uc lc.svg digamma Sho uc lc.svg sho
Stigma uc lc.svg stigma Qoppa uc lc.svg qoppa
Heta uc lc.svg heta Sampi uc lc.svg sampi
San uc lc.svg san

De Griekse taal wordt geschreven in het Griekse alfabet (Nieuwgrieks: Ελληνικό αλφάβητο, Ellinikó Alfábito). Dit alfabet is in de oudheid (rond de 9e eeuw v.Chr.) ontwikkeld uit het Fenicische alfabet en bestaat uit 24 letters. Het wordt nog steeds in Griekenland en Cyprus gebruikt.

Geschiedenis

Zowel het Koptische als het Cyrillische alfabet zijn op het Griekse gebaseerd. Ook het Latijnse alfabet vond zijn oorsprong in een westelijke vorm van het Griekse.

Het Griekse schrift vertegenwoordigt een belangrijke innovatie: het heeft namelijk klinkers. De oudere schriften (Fenicisch, Hebreeuws en Egyptisch) hadden alleen medeklinkers. Voor de talen die daarmee geschreven werden werkte dat uitstekend omdat in die talen woorden die slechts één klinker verschillen meestal een verwante betekenis hebben.

In nogal wat Indo-Europese talen zijn er echter veel woorden die niet of nauwelijks verwant zijn en toch alleen een klinkerverschil hebben. De Grieken hebben dit opgelost door een aantal medeklinkertekens die in hun taal niet nodig waren een andere betekenis te geven, namelijk als klinkers. Zo waren bijvoorbeeld de ε en de η oorspronkelijk twee verschillende h-klanken in het Semitisch, de α was een glottisslag, de υ komt van de w, en de ayn (die een laryngaal voorstelde) werd een ο.

Epichorische alfabetten

Verspreiding van de ephichorische alfabetten naar Kirchhoff (1887).

██ Groen alfabet

██ Rood alfabet

██ Blauw alfabet (vlakkere delen zijn lichtblauw!)

Alfabetten van Euboea (rood), Ionië (donkerblauw), Athene (lichtblauw) en Korinthe (donkerblauw).

Oorspronkelijk was het Griekse alfabet evenals het Fenicische linkslopend, dit wil zeggen dat het van rechts naar links werd geschreven. Daarna werd het ossenploegengewijs, dus afwisselend links- en rechtslopend (boustrophedon) geschreven; pas later zet zich de rechtslopende schrijfrichting door. Tot in de 9e eeuw n. Chr. gebruikte men nog de huidige hoofdletters, die zonder spatie of rustteken werden geschreven.

Het Griekse schrift was in geen geval eenvormig. Er ontwikkelden zich lokale (zogenaamde epichorische) alfabetten met telkens verschillende tekens. Ze werden naar het voorbeeld van de graecist Adolf Kirchhoff in drie hoofdgroepen verdeeld en naar de kleuren vernoemd die Kirchhoff in zijn Studien zur Geschichte des Griechischen Alphabets van 1887 voor hun markering gebruikte. De belangrijkste onderscheidingstekens zijn de zogenaamde supplementtekens, de aanvullend op het overgenomen Fenicische schrift nieuw geschapen tekens Φ, Χ en Ψ. Bij de „groene alfabetten“ op Kreta ontbreken deze supplementtekens volledig. De „rode alfabetten“, die bijvoorbeeld op Euboea, Rodos en in Laconië werden gebruikt, hebben Φ en Ψ met de klankwaarden [pʰ]? en [kʰ]?. De „blauwe alfabetten“ kunnen worden onderverdeeld in twee groepen. De „lichtblauwe varianten“ in Attika gebruiken Φ en Χ voor [pʰ]? en [kʰ]?. De „donkerblauwe alfabetten“ onder andere in Korinthe en Ionië hebben als supplement daarbij nog het teken Ψ met de klankwaarde [ps]?.

Westgroep
Oostgroep
Archaïserende alfabetten
Donkerblauw
Lichtblauw
  • geen Η, Ω voor lange vocalen (Ε, Ο)
  • Φ met de klankwaarde [pʰ]?
  • Ψ met de klankwaarde [kʰ]? in plaats van [ps]?
  • Χ met de klankwaarde [ks]? in plaats van [kʰ]?
  • geen Ξ voor de klankwaarde [ks]?
  • Η wordt gebruikt voor aspiratie ([ʰ]?)
  • Dubbele teken voor de klankwaarde [ps]?*
  • Η, Ω voor lange vocalen
  • Φ voor de klankwaarde [pʰ]?
  • Ψ met de klankwaarde [ps]?
  • Χ voor de klankwaarde [kʰ]?
  • Ξ voor de klankwaarde [ks]?
  • Η, Ω voor lange vocalen**
  • Φ voor de klankwaarde [pʰ]?
  • ΦΣ voor de klankwaarde [ps]?
  • Χ voor de klankwaarde [kʰ]?
  • ΧΣ met de klankwaarde [ks]?
  • Η, Ω voor lange vocalen
  • geen Φ
  • geen Ψ
  • geen Χ
  • geen Ξ
* In Arcadië en Lokris heeft men een apart teken voor deze [ps]-klank.
** Η wordt in het Attisch alfabet soms gebruikt voor inspiratie ([ʰ]?).

Uitspraak

De uitspraak van het Oudgrieks kennen wij bij benadering. Door de eeuwen heen is deze uitspraak sterk veranderd. Zo was er in het Klassieke Grieks onderscheid tussen de uitspraak van de èta, de jota, de ypsilon en de tweeklank ‘ei’; in het Nieuwgrieks (dimotiki) wordt dit alles uitgesproken als lange i-klank, ongeveer als de ‘i’ in ‘idee’. Verder is wat vroeger de bèta was nu de wita, de b-klank is dus w-klank geworden. Om toch een b-klank te hebben in de taal, wordt in het Nieuwgrieks de combinatie mu-pi gebruikt. Omdat de delta tegenwoordig ongeveer wordt uitgesproken als de Engelse ‘th’ in ‘this’, gebruikt men, om toch weer een d-klank te hebben, daarvoor de combinatie nu-tau. De gamma, die vroeger waarschijnlijk werd uitgesproken als de ‘g’ in ‘garçon’, wordt tegenwoordig als de zachte ‘g’ van de zuidelijke Lage Landen uitgesproken, maar als er een i-klank of e-klank op volgt, wordt hij als de ‘j’ in ‘Jan’ uitgesproken.
Oorspronkelijk waarschijnlijk tweeklanken:

tekens in het klassieke Grieks in het Nieuwgrieks
‘ai’ (alfa-jota) als ‘ij’ in ‘bijt’ 'als ‘e’ in ‘pet’
‘ei’ (epsilon-jota) als ‘ee’ in ‘beet’ als ‘i’ in ‘idee’
‘eu’ (epsilon-ypsilon) ongeveer als ‘ui’ in ‘buit’ als ‘ev’ of als ‘ef’
‘au’ (alfa-ypsilon) als ‘ou’ in ‘fout’ als ‘av’ of als ‘af’

In het klassieke Grieks geeft de spiritus asper (een boogje met de ‘holle kant’ naar rechts) boven de eerste letter van een woord, als dit een klinker of rho is, een geaspireerde uitspraak hiervan aan, dus voorafgegaan door een h-klank. De spiritus lenis (een dergelijk boogje met de holle kant naar links) gaf aan dat de eerste klinker niet geaspireerd werd uitgesproken. In het Nieuwgrieks wordt de eerste letter nooit geaspireerd uitgesproken, behoudens wat uitzonderingen is dit vergelijkbaar met de h-muet in het moderne Frans. Sinds de laatste spellingwijziging worden officieel geen spiritustekens meer genoteerd (maar oude gewoonten blijven soms hardnekkig doorleven!) Ook schrijft men in het oude Grieks geen ωι (ooj), maar wordt de 'iota subscriptum' gebruikt, wat betekent: eronder geschreven. Als een ωι wordt bedoeld, schrijft men dan ῳ. De zelfde regel is voor de èta en de alpha, die dan zo worden geschreven: ᾳ, ῃ.

Verder kan men op klinkers diverse tekens aantreffen: het accent grave, het accent aigu en een accentteken dat op de tilde lijkt, maar overigens overeenkomt met het Franse accent circonflexe. In vroegere tijden hadden deze accenttekens een verschillende functie, wat die functie precies was is niet helemaal zeker. Er kan bijvoorbeeld sprake zijn geweest van zinsmelodie, of meer of minder nadruk. Als de accenttekens in Nieuwgriekse teksten voorkomen, geven ze enkel en alleen de hoofdklemtoon van een woord aan. In de praktijk wordt sinds de laatste spellingwijziging nog enkel het accent aigu gebruikt op de lettergreep die de hoofdklemtoon draagt, omdat het toch geen zin meer heeft om verschillende accenttekens te gebruiken wat betreft de uitspraak van de teksten.

Schriftstelsels

Hieronder een lijst met de Griekse letters in vergelijking met een aantal symbolen uit andere verwante schriftstelsels. De volgorde is die van het Griekse alfabet. Ook de getalswaarden van de tekens in het Griekse en het Hebreeuwse alfabet zijn weergegeven, alsmede een aantal van de meest gebruikelijke toepassingen in de wetenschap.

Letter Naam Getalswaarde Hebreeuws2 Transliteratie Arab. Glief Gebruik in de wetenschap4 Wiki- en HTML-code8
Α α Alfa 1 א Allef A ا   hoek - alfastraling, thermische volume-uitzettingscoëfficiënt α
Β β Bèta 2 ב Beet B ب   hoek - bètastraling, thermische drukcoëfficiënt β
Γ γ Gamma 3 ג Giemel G ج   hoek - foton - gammastraling -gammafunctie, Magnetische inductie, Quotiënt van de molaire soortelijke warmte bij constante druk en de molaire soortelijke warmte bij constant volume γ
Δ δ Delta 4 ד Dallet D د   differentiaalrekening, verschil tussen fysische waarden δ
Ε ε Epsilon 5 ה Hee E of Ee ه   diëlektrische constante - Elastische rek van staal ε
Ϝ ϝ1 Wau of
Digamma
6 ו Waw W و     Ϝ ϝ
Ζ ζ Zèta 7 ז Zajien Dz of Zd ز   ζ-potentiaal, SI-voorvoegsel: zetta ζ
Η η Èta 8 ח Chet E ح   viscositeit, rendement η
Θ θ Thèta 9 ט Tet Th ت, ث   strooiingshoek θ
Ι ι Iota 10 י Jod I, J ى, ي     ι
Κ κ Kappa 20 ך כ Kaf K ك   Kromming κ
Λ λ Lambda 30 ל Lammed L ل   golflengte λ
Μ μ Mu 40 ם מ Mem M م   muon - micro, Wrijvingscoëfficiënt, Molaire massa, Gemiddelde (Kansberekening) μ
Ν ν Nu 50 ן נ Noen N ن   frequentie, neutrino, aantal mol ν
Ξ ξ Ksi 60 ס Samech5 X (Uitspraak 'ks') ص   voortgang van reactie, Storing (golven) ξ
Ο ο Omikron6 70 ע Ajien O ع     ο
Π π Pi 80 ף פ Pee P --   Π, π, product, osmotische waarde π
Ϻ ϻ1 San ץ צ Tsaddie S --     Ϻ ϻ
Ϙ ϙ1 Qoppa 90 ק Koef Q ق     Ϙ ϙ
Ρ ρ Rho 100 ר Reesj R ر   dichtheid, ladingsdichtheid (ruimte), correlatie ρ
Σ σ, ς3 Sigma 200 ש Sjien S س   som, standaarddeviatie, ladingsdichtheid (vlak), oppervlaktespanning, trekvastheid σ
Τ τ Tau 300 ת Taw T ط   halveringstijd, schuifspanning τ
Υ υ Ypsilon 400     U, Y --     υ
Φ φ Phi 500     F, Ph --   golffunctie, fase, lichtstroom, magnetische flux, warmtestroom, Wrijvingshoek, hoekvector φ
Χ χ Chi 600 Ch خ   susceptibiliteit, Chi-kwadraatverdeling χ
Ψ ψ Psi 700 Ps --   golffunctie, elektrische flux ψ
Ω ω Omega7 800 Oo --   Ohm, hoekfrequentie, cirkelfrequentie, ruimtehoek ω
Ϡ ϡ1 Sampi 900 ץ צ Tsaddie Ts --     Ͳ ͳ
  1. Deze letters zijn al sinds de klassieke tijden uit het Grieks verdwenen
  2. De Hebreeuwse letters hebben niet allemaal dezelfde uitspraak. Zo zijn de hier opgenomen Hebreeuwse letters geen klinkers, en zijn de Aleph en Ajin letters zonder voorgeschreven klank.
  3. Dit is de vorm die de letter aanneemt aan het einde van een woord. De hoofdletter wordt overal als Σ geschreven.
  4. Deze kolom bevat grootheden waarvoor het gebruik van het desbetreffende symbool vrij algemeen aanvaard is. Hetzelfde symbool kan echter vaak ook voor andere grootheden gebruikt worden.
  5. De moderne vorm van de sameg lijkt eerder op een (spiegelbeeldige) sigma dan een xi, maar voor oudere vormen van de letter is dat niet het geval.
  6. Omicron = kleine o Ezelsbruggetje: Micro O
  7. Omega = grote o Ezelsbruggetje: Mega O
  8. De vermelde HTML-codes leveren een kleine Griekse letter op. Voor een corresponderende Griekse hoofdletter wordt dezelfde code gebruikt, maar met een hoofdletter na het &-teken. Dus ω levert op een webpagina ω op en Ω resulteert in Ω.

In de Nederlandse taal

Griekse letters worden nog gebruikt in de Nederlandse taal:

Alfa

  • De voormalige middelbare voortgezette opleiding met vooral talen, de alfawetenschappen zoals letteren
  • Alfastraling
  • De alfa-testversie van een software-product
  • Aanduiding van een willekeurige hoek in de wiskunde
  • Aanduiding van de hoek t.o.v. de x-as in de mechanica
  • De leider van een groep dieren, het alfamannetje

Bèta

Gamma

Delta

Jota

  • Spreek uit als Jota
  • Ik begrijp er geen jota van. (Het is ook mogelijk dat dit uit het Hebreeuws komt, zoals ook ‘geen tittel of jota (jod) ergens aan veranderen’)

Mu

  • Wordt in de exacte wetenschap als prefix gebruikt om 1/1.000.000 aan te geven, bijvoorbeeld als µs, µm of µg.
  • Wordt in de statistiek gebruikt als symbool voor het gemiddelde bij een normale verdeling.
  • Wordt in de fysica in het onderdeel magnetisme gebruikt om de permeabiliteit van een stof voor te stellen.

Pi

  • Grafisch symbool voor de wiskundige constante die de verhouding van omtrek en diameter van een cirkel weergeeft.
  • Grafisch symbool voor een soort chemische binding in de organische chemie (pi-binding of pi-bond)
  • De hoofdletter pi (Π) wordt in de wiskunde gebruikt voor het noteren van het product van een eindige of oneindige rij getallen. Zie Oneindig product.

Rho

  • Natuurkundig symbool voor dichtheid en soortelijke weerstand.

Sigma

Tau

  • De kleine letter tau (τ) wordt gebruikt om een mechanische spanning weer te geven, zoals de afschuifspanning.
  • De kleine letter tau (τ) wordt gebruikt in de fysica voor warmtecapaciteit van een voorwerp
  • De kleine letter tau (τ) is een wiskundig exact getal, nl. het dubbel van pi (2π)

Phi

  • Wordt gebruikt voor het aangeven van de gulden snede, een getal dat veel in de natuur wordt aangetroffen.
  • Wordt in de elektrotechniek gebruikt voor de hoek tussen stroom en spanning bij wisselstroom.
  • Symbool voor flux in de elektriciteit
  • Wordt in de aardrijkskunde gebruikt om de breedte aan te duiden (op een wereldbol)

Chi

  • Een chiastische houding is een uitdrukking in de beeldhouwkunst. Deze houding heeft de vorm van de letter chi (χ).
  • De jeugdbeweging Chiro: de benaming bestaat uit Chi en Ro en verwijst naar de eerste letters van Jezus' bijnaam, Christos, Grieks voor de gezalfde'.
  • Een chiasme is een stijlfiguur die gebruikt wordt in teksten en ruwweg de vorm van een chi of kruis weergeeft. Voorbeeld, waarin de woorden dood en slapen een kruis vormen:
    Denkend aan de dood kan ik niet slapen
    Niet slapend denk ik aan de dood (J.C. Bloem)

Psi

Omega

  • “Ik ben de Alfa en de Omega” (“Ἐγώ εἰμι τὸ Α καὶ τὸ Ω”), Ik ben de Eerste en de Laatste, het Begin en het Einde (uit de Bijbel, Openbaring, over God).
  • De SI-eenheid, Ohm, wordt weergegeven met de letter 'Ω'

Unicode

Zie ook