Felix Meritis

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Naar navigatie springen Naar zoeken springen
Felix Meritis
Voorgevel van het gebouw Felix Meritis.
Voorgevel van het gebouw Felix Meritis.
Locatie
Locatie Keizersgracht 324, Amsterdam
Coördinaten 52° 22′ NB, 4° 53′ OL
Status en tijdlijn
Oorspr. functie kunst en wetenschap
Huidig gebruik renovatie
Opening 31 oktober 1788
Verbouwing 2015
Architectuur
Bouwstijl Lodewijk XVI-stijl
Bouwinfo
Architect Jacob Otten Husly
Eigenaar beheermaatschappij Amerborgh
Erkenning
Monumentstatus rijksmonument
Monumentnummer 2580
Detailkaart
Felix Meritis (Amsterdam-Centrum)
Felix Meritis
Portaal  Portaalicoon   Civiele techniek en bouwkunde
De opening van het Felix Meritis gebouw op 31 oktober 1788, geschilderd door Adriaan de Lelie, Amsterdams Historisch Museum

Felix Meritis ('Gelukkig door verdiensten') is de naam van een voormalig genootschap en het bijbehorende gebouw aan de Keizersgracht 324 te Amsterdam. Van 1988 tot 2014 was de Stichting Felix Meritis in het pand gevestigd met een Europees Centrum voor Kunst, Cultuur en Wetenschap.

Genootschap[bewerken]

Grondplan van het gebouw, uit P.J. Goetghebuer (1827): Choix des Monuments

Het genootschap Felix Meritis werd in 1777 opgericht door de gegoede burgerij van Amsterdam dat tevens aandelen kocht voor het bouwproject op de Keizersgracht. Jan Gildemeester Jansz. schonk een fors bedrag.[1] Op 31 oktober 1788 opende het gelijknamige gebouw zijn deuren. De oprichting was voor Amsterdam van grote betekenis. De stad was haar culturele voorhoedepositie aan het verliezen. De vernieuwing kwam vooral uit Haarlem waar tal van genootschappen en invloedrijke tijdschriften werden opgericht. Met Felix Meritis kreeg Amsterdam weer naam als cultureel centrum. Onder de 40 ledenstichters van Felix Meritis bevonden zich middelgrote kooplieden van de beurs of van handelsmaatschappijen zoals een suikerraffinadeur, een tabakshandelaar, een apotheker en een jurist. Naast een verlangen naar verandering hadden de leden economische redenen om zich aan te sluiten. Er werd 'genetwerkt' en men schoof elkaar opdrachten toe. Toelating tot het genootschap geschiedde volgens een streng ballotagebeleid. Wie lid wilde worden moest op een of andere manier uitmunten in verstand, deugd, kunst of wetenschap, of over andere bijzondere eigenschappen beschikken. Het entreegeld was relatief hoog: 25 gulden of een bijdrage van minimaal gelijke waarde aan de verzamelingen, het instrumentarium of de inrichting van Felix Meritis. Daarnaast vroeg men een jaarlijkse contributie van hetzelfde bedrag voor leden van de derde en tweede rang. In mei 1782 verhuisde het genootschap van de Leliegracht naar een pand aan de Fluweelen Burgwal, nu de Oudezijds Voorburgwal.

Felix Meritis floreerde en het ledental groeide explosief. Overtuigd van de structurele aard van de groei, besloot het bestuur tot de bouw van een eigen pand. In maart 1786 kocht het genootschap twee percelen op de Keizersgracht, tussen de Runstraat en de Berenstraat. De bouwcommissie schreef een internationale prijsvraag uit om een architect te selecteren. Winnaar was Jacob Otten Husly. Uiteindelijk is het genootschapsgebouw niet geheel opgetrokken volgens Husly's eerste ontwerp. Kort na de prijsvraag kocht het genootschap nog een derde perceel, waardoor een groter gebouw realiseerbaar werd.

Het gebouw werd ontworpen in de Lodewijk XVI-stijl. In deze stijl wordt teruggekeerd naar het classicisme, karakteristiek voor de Verlichtingstijd. De gevel met zijn Korinthische zuilen doet denken aan een Griekse tempel en overal, op en in het pand, zijn allegorische en symbolische verwijzingen naar het genootschap en zijn bezigheden te vinden. In het ontwerp van het gebouw was rekening gehouden met de specifieke eisen van de vijf disciplines waarin de leden van het genootschap zich bekwaamden: muziek, tekenkunde, natuurkunde en letterkunde. Elk departement had zijn eigen ruimte met specifieke vorm en raampartijen voor de juiste lichtinval en akoestiek.

Was Felix Meritis destijds een progressief genootschap? Feit is dat de Maatschappij openstond voor christenen van divers pluimage, van doopsgezinden en lutheranen tot katholieken en protestanten. Vrouwen en joden bleven echter tot ver in de 19e eeuw uitgesloten van lidmaatschap. 'Onze Maatschappij zal vooreerst bestaan uit een Onbepaald getal Leden, allen van den Christelyken Godsdienst; Mannen van onbesproken gedrag', aldus de wetten van Felix. Felix Meritis was niet het enige genootschap in de Republiek waar vrouwen geweigerd werden. In de tweede helft van de 18e eeuw lieten alleen dichtgenootschappen vrouwen toe. Er waren wel genootschappen exclusief voor vrouwen. Beschouwende genootschappen als Felix waren een soort kruising tussen een sociëteit en een debatclub en dit profiel werd vrouwen noodlottig. De heren zagen de club als hun exclusieve terrein en duldden in de openbare ruimte geen vrouwen naast zich als sprekers. Toch had Felix Meritis vrouwelijke bezoekers. Mannelijke leden konden bij de concerten introducés van het vrouwelijke geslacht meenemen.

Felix Meritis' ovale concertzaal was tot ver in de 19de eeuw de belangrijkste muziekzaal van Amsterdam en genoot een grote internationale reputatie: vele bekende musici traden er op, onder wie Robert en Clara Schumann, Camille Saint-Saëns, Johannes Brahms en Julius Röntgen. Ook de schoonzuster (en eerste geliefde) van Mozart, Aloysia Lange-Weber, heeft er gezongen, enkele jaren na Mozart's dood (1798).[2] Het orkest van Felix Meritis dat gemiddeld 70 leden telde, gold als het beste van Nederland, en gaf onder leiding van dirigent Johannes van Bree vele Nederlandse premières. Zo werden de Negende symfonie van Beethoven en de Symphonie fantastique van Berlioz voor het eerst gespeeld in de concertzaal van Felix Meritis. De kleine zaal van het Concertgebouw is geïnspireerd op deze zaal. De zaal, die in heel Europa bekend kwam te staan als een architectonisch en akoestisch wonder, was tot zeker 1830 de belangrijkste muziekzaal van Amsterdam. Het genootschap werd in 1888 opgeheven.

Drukkerij, communistisch centrum en theater[bewerken]

Bestorming in 1956

Nadat het genootschap in 1888 werd ontbonden nam drukkerij Holdert & Co het pand over, en groeide uit tot een van Amsterdams grootste drukkerijen. In 1932 werd een deel van het gebouw verwoest door brand.

Van 1947 tot 1981 had de CPN haar hoofdkantoor in het pand en rolde het dagblad De Waarheid er aan de achterkant van het gebouw op de Prinsengracht van de persen. De administratie en de redactie van De Waarheid hadden ook hun kantoren in het gebouw en dat was eveneens het geval met de vestiging van de afdeling Amsterdam van de CPN. In de jaren vijftig stond Felix Meritis symbool voor het communisme in Nederland. Dit beeld is verankerd in het collectieve geheugen sinds de bestorming van het gebouw op 4 november 1956 als reactie op de Russische inval in Hongarije.

In de late jaren zestig was Felix Meritis de bakermat van avonden voor de alternatieve jeugd, onder de naam Provadya. Eind 1968 kreeg Steve Austen, roadmanager van Ramses Shaffy de opdracht een van de ruimtes van Felix Meritis in te richten als theaterzaal. De eerste voorstelling die er in 1969 speelde was van Ramses Shaffy; sindsdien stond de zaal bekend als Shaffy-theater. De plek maakte naam als pleisterplaats voor de Nederlandse avant-garde, met onder meer het gezelschap Funhouse (rond Rob van Houten), Baal, Neerlands Hoop, Onafhankelijk Toneel, Hauser Orkater en de STAMP-concerten van Theo Loevendie. Ook veel Engelse theatermakers maakten van de zaal gebruik.

In 1979 maakte de CPN bekend het pand te willen verkopen. In maart 1981 vertrok als eerste het partijbestuur; in februari 1982 volgden de redactie, het technisch bedrijf en de advertentie-afdeling van De Waarheid. De gemeente Amsterdam werd in januari 1982 de nieuwe eigenaar van Felix Meritis. De verkoop leverde de CPN ruim 2,5 miljoen gulden op.

Europees Centrum voor Kunst, Cultuur en Wetenschap[bewerken]

In 1988 vestigde de Stichting Felix Meritis zich in het pand met een Europees Centrum voor Kunst, Cultuur en Wetenschap. Felix Meritis werd zoals voorheen een internationale ontmoetingsplaats voor kunstenaars, wetenschappers, culturele ondernemers en politici en en bood ruimte aan het publieke debat, culturele processen en internationale projecten en uitwisselingen. Felix Meritis ging uit van de verscheidenheid van culturen van Europa en de betrokkenheid van individuen als verbindende kracht van de civil society onder het motto Connecting Cultures.

In samenwerking met partners uit binnen- en buitenland initieerde Felix Meritis projecten als A Soul for Europe, Forum Amsterdam, The People Network, Gulliver Connect, Amsterdam Summer University, Dare2Connect, Nacht van de Filosofie, Café Europa, de Globaliseringslezing en Kuhnya.

De stichting kwam in 2013 in financiële problemen en is in februari 2014 failliet verklaard. Het pand werd in april 2014 aangekocht door de Gemeente Amsterdam.

Renovatie[bewerken]

Het gebouw is een rijksmonument. Na eerdere renovaties (onder meer in 2006) is in februari 2011 een van de laatste renovatiefasen voltooid. Nadat de Concertzaal is verfraaid, werd de Shaffyzaal ingrijpend gerenoveerd. In het plafond van de Shaffyzaal is in 2007 schadelijke zwam geconstateerd, die succesvol werd bestreden. Vervolgens zijn de aangetaste delen stuk voor stuk weggezaagd en vervangen door nieuwe balkkoppen. Er is gekozen voor een duurzame restauratie met hout, zodat het originele karakter van deze ingenieuze houtconstructie wordt gereconstrueerd.

De nieuwe balkkoppen hebben een omtrek van ruim 2 meter en zijn op het langste punt tot wel 4 ½ meter lang. Het gewicht van deze balken ligt rond de 1500 kilo per stuk. Door een speciaal ontworpen hijssysteem zijn de balken via het achtertrappenhuis omhoog getakeld en opnieuw geplaatst.

Felix in de Steigers[bewerken]

In november 2014 kocht de beheermaatschappij Amerborgh, van Alex Mulder, Felix Meritis van de gemeente Amsterdam.[3] Amerborgh is begonnen met het pand te laten verbouwen in 2017. In 2015 en 2016 is het pand geopend als "Felix in de Steigers" wat vooruit loopt op de nieuwe programmering. Tot de bouwvakkers kwamen, werd er in de vorm van debatten, exposities, film, muziek en theater geëxperimenteerd met het pand, publiek en programmering. In het voorjaar van 2020 staat de opening van het vernieuwde Felix Meritis gepland.

Canon van Amsterdam[bewerken]

Literatuur[bewerken]

  • Loes Gompes & Merel Ligtelijn, Spiegel van Amsterdam - Geschiedenis van Felix Meritis, 2007, Rozenberg Publishers

Externe links / afbeeldingen[bewerken]