Gedempte Kattendiep

Gedempte Kattendiep
	Pand aan het Ged. Kattendiep 15
Locatie
Land	Nederland
Plaats	Groningen
Coördinaten	53° 13′ NB, 6° 34′ OL
Begin	Gedempte Zuiderdiep en de Oosterstraat
Eind	Schuitendiep
Lengte	ca. 130 meter
Bestrating en bebouwing
Bestrating	asfalt
Opvallende gebouwen	Pepergasthuis
Detailkaart
	;

Het Gedempte Kattendiep of kortweg Kattendiep is een straat in de stad Groningen. De straat is vernoemd naar een oud grachtenstelsel. De huidige straat volgt van het zuidelijke deel een klein stukje: van het Zuiderdiep tot Achter de Muur.

Geschiedenis

Naam

De naam verwijst volgens stadsarchivaris Feith naar de 'katten': aarden ophogingen achter een borstwering voor het opstellen van geschut. Volgens archivaris Van den Broek is het aannemelijker dat het een andere betekenis heeft zoals 'achteraf gelegen' of 'weinig waardevolle plek'.^[1] In de 16e eeuw werd het traject tussen de Binnen Poelepoort en het Papenpoortje (zuidzijde Schoolholm) ook wel 'olde (stad) deep' of 'olde stadt graft' genoemd.

Vestinggracht

In de 16e eeuw lagen er een serie grachten langs de stadsverdedigingsmuur: vanaf de Binnen Ebbingepoort bij het Lopende Diep in het noordoosten, langs de oostkant (Hofstraat, Singelstraat, Achter de Muur, Pepergasthuis) en zuidkant (Zuiderdiep) naar de A nabij de huidige (Reitemakersrijge). Wat de oorspronkelijke functie was is onbekend. Gedacht is wel dat de grachten zijn aangelegd als de buitenste van twee vestinggrachten. Historicus Jan van den Broek vermoed echter dat de stukken elk een eigen functie hadden^[1]:

Het noordoostelijke en zuidoostelijke stuk zouden twee eerder gegraven tracés kunnen zijn van het rond 1395 gegraven Schuitendiep.
Het oostelijke deel van het zuidelijke deel zou in twee fasen tot stand kunnen zijn gekomen. Frederik van Blankenheim zou tijdens zijn Groninger Oorlog mogelijk hier de aanzet van kunnen hebben gegraven ten noorden van zijn aanvalswerken bij de Kempkensberg bij de Ypenmolendrift. Vervolgens zou de stad kort daarna tussen 1401 en 1402 op basis hiervan een vroege poging kunnen hebben gedaan om de Drentsche Aa door een verbindingskanaal met de Hunze te verbinden. Dit was echter destijds nog niet goed mogelijk. Wel ontstond hierdoor een 'staande' gracht met hetzelfde peil als het Schuitendiep.
Het laatste stukje vanaf de Schoolholm naar het westen werd later in de 15e eeuw aangelegd bij een uitbreiding van de stadsmuur tussen Ulentoren en Beulstoren (met het Papenpoortje) langs een oude meander of zijtak van de A (het 'Maar' genoemd, na drooglegging de 'Segge').

Aanpassing en verdwijning

Met de uitleg van het Bolwerk rond 1470 werd onder andere aan zuidzijde een stuk stad binnen de stadsmuren getrokken. Daarbij werd aan noordoostzijde tot aan de Poelepoort een nieuwe buitengracht aan buitenzijde gegraven. Rond 1473 werd vermoedelijk het iets oostelijker gelegen Schuitendiep naar het zuiden verlengd richting de nieuwe Steentilpoort.

Rond 1559 was vanwege de uitleg van nieuwe vestingwerken het traject van het Kattendiep tussen het huidige Kattendiep en de Poelepoort al volledig gedempt. Het exacte jaar van demping is niet bekend.

In 1564 werd door het stadsbestuur voor het eerst gesproken over het 'doorgraven' van het zuidelijke Kattendiep als verbindingskanaal naar deze verlenging, mogelijk om het zuidelijke traject toch als scheepvaarverbinding tussen Hunze en A in te kunnen zetten. Door andere prioriteiten en de hoge kosten die vervolgens moesten worden betaald aan de Spaanse bezetting in de jaren erop (inkwartiering en aanleg Arx Nova) bleef dit eerst bij een idee.^[2] Met de komst van Verdugo werd door ene Arent in 1581 (te midden van een pestepidemie) alvast een kaartje gemaakt van het te graven kanaal. In 1588 werd opdracht gegeven om het Kattendiep te verlengen van het huidige Zuiderdiep naar het Schuitendiep, maar dan met een aansluiting ten zuiden van het Poelepoortenrondeel, dus met het hergraven van het oude traject. Door de reductie kwam het hier echter niet van.^[1]

Nieuw 'lopend' diep

In 1612 werd in het kader van de nieuwe vestingwerken door stadsbouwmeester Garwer Peters het plan uit 1564 voor aanleg van een nieuwe binnenstedelijke gracht weer opgepakt, ditmaal voor de scheepvaart ('lopend' diep). Dit werd nu echter op een iets andere wijze geprojecteerd: Het oude zuidelijke traject van het Kattendiep moest aan oostzijde worden verlengd tot het Schuitendiep via een traject iets ten noorden van de Steentilstraat.

Het makkelijker te realiseren traject tussen de A en Herestraat over het bestaande tracé werd aangelegd tussen 1613 en 1615. Daarna lag het werk enkele decennia stil wegens gebrek aan geld en mankracht en omdat men dacht dat het bestaande Lopende Diep aan noordzijde ook wel als scheepvaarverbinding kon dienen. In 1637 werd dit werk alsnog voltooid onder de naam Zuiderdiep. Het aanleggen van het traject tussen Herepoort en Oosterpoort kostte door het harde keileem en de veel grotere hoogte van de Hondsrug de meeste inspanning (en geld). Alleen het meest oostelijke deel, waaronder het verbindingskanaal naar het Schuitendiep, kreeg de oude naam Kattendiep.^[1]

Na de Vestingwet werden het Kattendiep en het grootste deel van het Zuiderdiep tussen 1879 en 1880 gedempt met gronden van de afgegraven vestingwallen.

Bezienswaardigheden

Aan de straat lag het in 2017 afgebrande Holland Casino, verder vindt men er enkele restaurants en cafés. Het behoort daarmee tot de uitgaanscentra van de stad. De hoge muur van de achterzijde van het Pepergasthuis, laatste onderdeel van de stadsmuur, is prominent aanwezig, met daarin een poortje, dat meestal op slot is.

Voor de muur van het hofje staat het kunstwerk De Grote Verscheuring van Pierluca degli Innocenti (1926-1968). Het beeld, een geschenk van de studentenvereniging Vindicat atque Polit, stond van 1965 tot 1994 op de Grote Markt. Het staat symbool voor de spanning tussen schepping en ondergang, zoals in de tijd waarin het werk tot stand kwam de Vietnamoorlog en de oorlog in Algerije.

Holland Casino aan het Gedempte Kattendiep (op 27 augustus 2017 verwoest door brand). Onder dit terrein door liep het vroegere Kattendiep naar de noordelijkere Poelpoort.
Irish Pub aan het Gedempte Kattendiep
Het eetstraatje Via Veccia naar de Steentilstraat met kerstverlichting bij avond
Het Kattendiep gezien over het Schuitendiep. Op deze plek wordt in 2021 de Kattenbrug aangelegd als nieuwe verbinding naar het oosten.

Monumenten

Het Gedempte Kattendiep kent twee rijksmonumenten. Daarnaast worden twee panden beschermd als gemeentelijk monument.

Adres	Bouwjaar	Beschrijving	Monument
Gedempte Kattendiep 11	1876	Voormalig graanpakhuis	GM 102001
Gedempte Kattendiep 15			RM 18455
Gedempte Kattendiep 23			RM 18456
Gedempte Kattendiep 35	1860	Woonhuis	GM 102009

Zie ook

Kattenbrug

Bronnen, noten en/of referenties

1 2 3 4 Broek, Jan van den, Een nieuwe oude plattegrond van Groningen. Aantekeningen bij een plattegrond in het Hessisches Hauptstaatsarchiv te Marburg p. 4 (29-9-2021). Geraadpleegd op 14 augustus 2026.
↑ Het lijkt erop dat het stadsbestuur de bouw van de Arx Nova wel aangreep om te onderzoeken of dit kanaal via de gracht van deze dwangburg kon verlopen.

Zie de categorie Gedempte Kattendiep (Groningen) van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.

[:0-1] 1 2 3 4 Broek, Jan van den, Een nieuwe oude plattegrond van Groningen. Aantekeningen bij een plattegrond in het Hessisches Hauptstaatsarchiv te Marburg p. 4 (29-9-2021). Geraadpleegd op 14 augustus 2026.

[2] Het lijkt erop dat het stadsbestuur de bouw van de Arx Nova wel aangreep om te onderzoeken of dit kanaal via de gracht van deze dwangburg kon verlopen.

[1]

[2]