Kasteelhoeve Hartelstein

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Naar navigatie springen Naar zoeken springen
Kasteelhoeve Hartelstein
Woonwerkgemeenschap Hartelstein /
Archeologisch Bezoekerscentrum Kasteelhoeve Hartelstein
Het complex tijdens de ontgrinding (2013)
Locatie
Locatie Itteren (Maastricht-Noordoost)
Status en tijdlijn
Oorspr. functie kasteelboerderij
Huidig gebruik archeologisch centrum, kringloopcentrum
Bouw gereed 17e/18e eeuw
Restauratie 1991-2001
Erkenning
Monumentstatus rijksmonument
Monumentnummer 28080
Kringloopwinkel op de zolderverdieping
Portaal  Portaalicoon   Civiele techniek en bouwkunde

Kasteelhoeve Hartelstein is een kasteelachtige vierkantshoeve, gelegen aan Hartelstein 204, nabij het dorp Itteren in het noordoosten van de Nederlandse gemeente Maastricht. Het gebouw, waarschijnlijk een deel van het in de 17e eeuw gesloopte Kasteel Hartelstein, is sinds 1966 een rijksmonument. In de kasteelhoeve is een archeologisch centrum en een kringloopwinkel gevestigd.

Beschrijving[bewerken | brontekst bewerken]

Het eigenlijke kasteel was waarschijnlijk een L-vormig gebouw met ommuurde binnenplaats. Hiervan resteren nog enkele fundamenten. Het kasteel lag aan de noordzijde van de huidige kasteelhoeve. De resterende voorburcht met bijgebouwen is een vierkantshoeve van baksteen.[1]

Het is een grotendeels gesloten hoeve waarvan de westelijke vleugels begin 17e eeuw zijn gebouwd. Er waren aanvankelijk twee ronde hoektorens, maar in 1926 werd een ervan afgebroken en van de andere werd de kap gewijzigd. De overige delen van de hoeve zijn 18e-eeuws. Op een der sluitstenen staat het jaartal 1705 en het wapen van de familie Van Volckershoven afgebeeld. Op de binnenplaats is een 17e-eeuwse rondboogpoort ingebouwd, die afkomstig is van het gesloopte kasteel. In het interieur van het woonhuis bevindt zich een 17e-eeuwse schouw. Aan de noordzijde van het hoofdgebouw bevindt zich een grote vrijstaande schuur; aan de oostzijde een vrijstaand bakhuis.[2]

In de directe omgeving ligt de zogenaamde Kleine Geul, de benedenloop van de Geul. Dit gebied is grotendeels vergraven in het kader van het Grensmaasproject ten behoeve van grindwinning, waterbeheersing en natuurontwikkeling.

Geschiedenis[bewerken | brontekst bewerken]

Kasteel Hartelstein[bewerken | brontekst bewerken]

De hoeve was waarschijnlijk de nederhof van Kasteel Hartelstein, dat echter al in de 17e eeuw werd gesloopt, maar waarvan de omgrachting en delen van de fundamenten zijn bewaard.

De eerste vermelding van Hartelstein dateert uit 1365. In 1381 werd het huis, toen in bezit van Engelbert van Schoonvorst, verheven tot Valkenburgs grootleen. Van 1415 tot 1451 was het in bezit van de familie Van Ghoir. In 1451 kwam het in handen van Conraad van Horion en Aleidis van Tzevel, en in 1475 werd het door Gerard van Ghoor verworven door vererving. Het kasteel werd in de 16e eeuw nog bewoond. In 1598 werd het geschonken aan Charles de Billehé. In 1629 werd er een garnizoen in gehuisvest. In 1696 was het landgoed eigendom van Johan Bernard van Volckershoven, Staats kwartiermeester, die de kasteelboerderij verpachtte aan Hans Peter de la Haye. Het kasteel zelf was toen waarschijnlijk al verdwenen. Na de familie Van Volckershoven was de familie Van Dopff enige tijd eigenaar. In 1750 verkochten de laatsten de kasteelhoeve aan Willem van Mewen (Van Meeuwen). In 1785 werd het goed, dat als leen van Valkenburg onder Bunde viel, bij Itteren gevoegd.[3]

Kasteelhoeve[bewerken | brontekst bewerken]

In 1916 werd de kasteelhoeve met omliggende landerijen, toen 114 ha omvattend, eigendom van Almédée Tielens.[3]

Het gebied rondom de hoeve is van 2008 tot 2018 vergraven in het kader van het Grensmaasproject. De zand- en grindwinning ging gepaard met natuurontwikkeling. Het voornaamste doel was echter om toekomstige overstromingen te voorkomen. Na afronding van de werkzaamheden is een waterrijk natuurgebied ontstaan, waar gallowayrunderen en konikspaarden voor de begrazing zorgen.[4]

In het gebouw is sinds 1985 een woonwerkgemeenschap voor mensen met psychische of sociale problemen gevestigd. In samenwerking met stichting Emmaus runnen ze er een kringloopwinkel.[5]

In maart 2020 vond de opening plaats van het Archeologisch Bezoekerscentrum Kasteelhoeve Hartelstein. Het bezoekerscentrum is een initiatief van de provincie Limburg, de gemeente Maastricht en het Consortium Grensmaas.[6] Er worden artefacten uit het gehele Grensmaasgebied tentoongesteld, waarbij een keuze wordt gemaakt uit meer dan 10.000 archeologische vondsten. Daartoe behoren resten van een Romeinse villa, een Karolingisch koningsgraf, wapentuig van Vikingen, zwaarden en mortieren uit diverse oorlogsperioden, het grootste paardengraf van Europa, landbouwgereedschappen, scheepswerktuigen en scheepsladingen van de afgelopen tweeduizend jaar.[7] Het is de bedoeling dat elk half jaar een nieuwe selectie is te zien. Enkele topstukken, waaronder een vitrine met een van de skeletten van het paardengraf van Borgharen, worden permanent tentoongesteld.[8]

Afbeeldingen[bewerken | brontekst bewerken]

Zie de categorie Hartelstein Castle Farm van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.