MKZ-crisis (2001)

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Overzicht MKZ-epidemie 2001,
kinderboerderij tijdens de MKZ-crisis 2001
Minister Brinkhorst, D66 (foto uit 1980)

De MKZ-crisis (2001) was een uitbraak van de veeziekte mond-en-klauwzeer, die in Nederland honderdduizenden dieren indirect het leven kostte. MKZ is géén dodelijke ziekte. Het vee herstelt zich na enkele weken, vergelijkbaar met de griep bij de mens. Omdat het vlees en de melk van besmette dieren niet verkocht mocht worden, werden veel evenhoevige dieren in de omgeving van de uitbraak gedood. Men vermoedt dat de zelfmoord van tussen de 10 en de 17 van de 120 boeren van wie het vee werd gedood, op zijn minst mede is veroorzaakt door deze crisis.[1] De financiële schade was 2,8 miljard gulden.[2] Het eerste bedrijf betrof een veehouderij aan de Veluwsedijk in Oene. Geografisch bezien heerste de ziekte in de driehoek Apeldoorn - Zwolle - Deventer, er waren enkele gevallen in Ee (Friesland) en één omstreden geval in Kootwijkerbroek en in Kamperveen.

Europa[bewerken]

De epidemie trof het Verenigd Koninkrijk het hardst;[3] ze begon in februari in Heddon-on-the-Wall in de provincie Northumberland en trof het graafschap Cumbria het zwaarst. In totaal waren er 2000 zieke dieren, werden er tien miljoen dieren afgemaakt, en was de financiële schade 8 miljard pond. Nederland was de op een na ernstigst getroffene. Ook Frankrijk en Ierland hadden enkele gevallen. Het was vermoedelijk de zeer virulente stam die zich in 1990 in India bevond en die via het Midden-Oosten Engeland had bereikt.

MKZ-crisis[bewerken]

Op 20 februari 2001 werd er in Groot-Brittannië bij 20 varkens mond-en-klauwzeer (MKZ) of tongblaar ontdekt, een maand later werden de eerste gevallen in Nederland vastgesteld. Begin 2002 was de MKZ-crisis officieel voorbij. Het virus is vermoedelijk naar Nederland gebracht via kalveren uit Ierland, die tijdens een tussenstop te Mayenne in Frankrijk besmet waren geraakt door contact met schapen uit het Verenigd Koninkrijk.

In Nederland werden 26 bedrijven getroffen. Er werd besloten om, in overeenstemming met de EU-afspraken, op grote schaal preventief te ruimen. Dat betekende dat de dieren op het getroffen bedrijf en op nabij gelegen bedrijven werden gedood. Op ongeveer 2600 bedrijven werden in totaal 270.000 evenhoevigen preventief afgemaakt, waarvan bijna 200.000 na vaccinatie. In de weilanden van de driehoek Apeldoorn-Zwolle-Deventer, rond Kootwijkerbroek en rond Ee stonden alleen nog paarden, alle evenhoevigen waren geruimd.[4] Het verdriet van de melkveehouders en de hobbyboeren, en de afschuwelijke taferelen op de boerderijen, leidden tot grote maatschappelijke ophef en verzet in boerengemeenschappen, waarbij vooral de onrust in Kootwijkerbroek grote vormen aannam.[5] Er zijn nog steeds veel mensen die er stellig van overtuigd zijn dat in Kootwijkerbroek geen MKZ is geweest en dat er met de bloedmonsters en analyses 'gerommeld' is.

Vaccinatie afgeschaft[bewerken]

Tot 1991 werden runderen in Nederland preventief gevaccineerd. Met de val van het ijzeren gordijn kwam er meer contact met landen waar MKZ voorkomt. De meeste dieren zijn met vaccinatie te beschermen, maar varkens niet afdoende. Daardoor loopt men bij algehele vaccinatie het risico dat de veestapel een slechte naam krijgt in het buitenland, wat met name de varkensexport zou schaden. Daarom besloot de Europese Unie in 1991 niet meer te vaccineren, maar eventueel in cirkels rond een uitbraak de dieren die MKZ kunnen krijgen (vrijwel alle vee behalve paarden) te doden.

Moeite met ruimen[bewerken]

Per ziektegeval (31) zijn in Nederland meer dieren gedood (260.000) dan in andere landen. Mond- en klauwzeer is bij de meeste dieren te voorkomen en niet gevaarlijk voor mensen. Voor velen was het onbegrijpelijk dat de overheid er toe overging om op grote schaal melkkoeien, dieren op de kinderboerderij, herten van het hertenkamp (men overwoog zelfs al het wild op de Veluwe) uit te roeien, terwijl de ziekte te voorkomen is. Daarover dachten de varkenshouders, die vooral in Noord-Brabant en Drenthe gevestigd zijn iets anders; ze hebben over het algemeen een minder emotionele band met hun dieren en zijn sterk afhankelijk van de export. Bovendien hadden dezen in 1997-1998 een varkenspestepidemie meegemaakt, waarbij was afgezien van vaccinatie en op grote schaal geruimd was. Minister Brinkhorst (D66) (minister van landbouw 1999-2002) gaf later toe dat hij niet altijd even tactvol was geweest: hij heeft bijvoorbeeld gezegd dat boeren geen krokodillentranen moesten huilen en maakte opmerkingen over het geloof van de getroffen boeren uit Kootwijkerbroek.[6] Brinkhorst legde aanvankelijk strafkortingen tot 30% van de financiële compensatie op aan boeren die administratieve fouten maakten. De Tweede Kamer maakte dit ongedaan. De boeren in Kootwijkerbroek die zich gedeeltelijk tot een scherpe confrontatie met de ME aan toe verzetten tegen het naar hun mening onnodige uitroeien van hun vee, riskeerden daarmee zelfs dat ze geen compensatie zouden krijgen.

Vaccinatie opnieuw besproken[bewerken]

Na de gebeurtenissen in 2001 heeft de Nederlandse regering zich geschaard achter de roep om inenten mogelijk te maken. In 2003 heeft de EU noodvaccinatie mogelijk gemaakt; gevaccineerde gezonde dieren hoeven niet meer gedood te worden. Vaccin werkt echter pas na een week. In Wageningen wordt gewerkt aan een methode om antistoffen te kunnen toedienen, wat veel sneller bescherming biedt.[7] Gevaccineerde, gezonde dieren mogen gewoon in leven blijven. Door nieuwe DNA- (in dit geval RNA-)technieken zal veel eerder zekerheid verkregen worden. Ruimen zou nodig blijven maar op kleinere schaal.

Mannenbroeders[bewerken]

In 2011 verscheen de film Mannenbroeders van Kootjebroek van documentairemaker Geertjan Lassche. De televisiedocumentaire maakt duidelijk hoe onbegrepen de boeren van Kootwijkerbroek, dat in het hart van de Bijbelgordel ligt, zich tijdens de MKZ-crisis gevoeld hebben. Een aantal van hen was meer dan tien jaar later nog aan het procederen tegen het overheidsingrijpen. Lassche's documentaire won de Gouden Greep 2011.

Verloop van de MKZ-crisis[bewerken]

  • 22 februari 2001: In Engeland is MKZ geconstateerd bij varkens in een slachthuis; Nederland neemt maatregelen tegen vee en vlees dat de laatste weken in Nederland vanuit het Verenigd Koninkrijk is ingevoerd. Dezelfde dag vertrekt een transport kalveren, bestemd voor Nederland, uit Ierland.
  • 23 februari 2001: Bovengenoemde kalveren maken een tussenstop in Mayenne, waar ook Britse schapen zijn die later MKZ blijken te hebben. In Nederland de eerste ruimingen: het betreft uit het Verenigd Koninkrijk geïmporteerde runderen.
  • 24 februari 2001: De kalveren verblijven tijdelijk op een boerderij te Oene, bij Epe, Veluwe
  • 7 maart 2001: Minister Laurens Jan Brinkhorst (D66) verbiedt alle evenementen waar pluimvee of evenhoevigen (eigenlijk alle vee behalve paarden) bij betrokken zijn.
  • 13 maart 2001: Vervoersverbod voor alle MKZ-gevoelige dieren vanwege een uitbraak in Frankrijk in Mayenne (waar de kalveren verbleven).
  • 15 maart 2001: Op een boerderij in Oene, waar kalveren van het bovengenoemde transport zijn, zijn verschijnselen van MKZ, maar de laboratoriumtesten laten geen conclusie toe.
  • 17 maart 2001: Preventieve ruiming van het vee van deze boerderij.
  • 18 maart 2001: Vervoersverbod naar slachthuizen opgeheven.
  • 20 maart 2001: Verdenking MKZ op een bedrijf in Oene bij Epe
  • 21 maart 2001: MKZ op een bedrijf in Olst en diezelfde dag ook in het nabijgelegen Welsum.[8] De 60 koeien en 20 schapen worden geruimd, dat wil zeggen, gedood. Omdat het bedrijf in Oene binnen tien kilometer ligt, wordt dit als besmet beschouwd en ook geruimd. Twee zogenaamde contactbedrijven worden geruimd. Bedrijven binnen een kilometer van de besmette bedrijven worden eveneens geruimd. In heel het land wordt vervoer van vee verboden, en in besmet verklaarde gebieden van alle dierlijke producten. Er wordt alleen ingeënt wanneer het niet lukt alle dieren te ruimen. Ingeënte dieren worden later alsnog gedood.
  • 21 t/m 28 maart 2001: 7 uitbraken van MKZ; alle in het vaccinatiegebied Oene.
  • 29 maart 2001: MKZ wordt vastgesteld buiten het gebied rond Oene, namelijk in Kootwijkerbroek. Er wordt door betrokkenen heftig geprotesteerd, omdat de ene test die dit uit zou moeten wijzen niet vertrouwd wordt. Herhaling van de test wordt geweigerd; zie echter hieronder bij 2011. De ME wordt gestuurd om de orde te herstellen.
  • 29 maart tot 10 april 2001: twaalf MKZ-uitbraken in vaccinatiegebied Oene.
  • 11 april 2001: Nederland is opgedeeld in zes compartimenten. Bijvoorbeeld veewagens van het ene gebied mogen niet in het andere komen.
  • 11 april 2001: Tweede uitbraak buiten gebied Oene: in gebied Ee.
  • 11/12 april 2001: Drie uitbraken in gebied Oene; en een tweede in gebied Ee.
  • 20 april 2001: Vanwege de heersende MKZ moeten alle evenhoevigen in de vaccinatiegebieden Noord-Veluwe en Kootwijkerbroek worden “geruimd”. De dieren worden ingeënt, en moeten daarna binnen twee weken worden gedood. Vervoer van vee het gebied uit wordt verboden, militairen zetten wachtposten op bij de toegangswegen tot de driehoek Apeldoorn-Zwolle-Deventer.
  • 22 april 2001: Laatste uitbraak in gebied Oene.
  • 18 mei 2001: Minister Brinkhorst trekt een aantal maatregelen in.
  • 26 juni 2001: Officieel einde van de MKZ-crisis.
  • 22 juli 2002: D66-bewindslieden, waaronder Brinkhorst, trekken zich terug uit het kabinet.
  • 12 juni 2003: Een nieuwe EU-richtlijn wordt van kracht. Voortaan wordt noodvaccinatie toegestaan bij een nieuwe uitbraak. Gevaccineerde dieren mogen in principe blijven leven.
  • 6 augustus 2007: In Engeland is opnieuw MKZ uitgebroken; het virus is ontsnapt uit een laboratorium. Er worden maatregelen genomen, onder meer wordt een grote hoeveelheid vaccin aangeschaft. De ziekte slaat niet over naar Nederland.
  • 25 september 2008: Een onderzoek toont aan dat in de in 2001 afgenomen monsters in Kootwijkerbroek wel degelijk het MKZ-virus is aangetroffen. De minister hoopt dat met deze bekendmaking de twijfel hieraan uit de wereld zal zijn.
  • 2011: Er loopt nog steeds een bezwaarprocedure[9] van een van de veehouders uit Kootwijkerbroek, waar zich meerderen bij hebben aangesloten. De rechter spreekt uit, dat het ruimingsbevel destijds niet aan de eisen voldeed en dat er alsnog een ander moet komen. Er blijkt in 2001 wel een tweede test te zijn gedaan en deze was, in tegenstelling tot de eerste, negatief. Zomer 2012 liet de regering weten meer tijd nodig te hebben.[10][11][12][13]
  • In januari 2013 blijft het ministerie bij zijn conclusie dat het ruimingsbevel terecht was gegeven, waarop de rechtszaak een nieuwe fase ingaat.[14]
  • In april 2013 gaat het gerucht dat de overheid informeert of een schikking acceptabel is. Het ministerie ontkent dit. De Tweede Kamer vraagt de minister of er verband is tussen het disfunctioneren van het lab in Lelystad, zoals in 2009 het geval blijkt te zijn geweest, en de problemen in 2001.[15][16] Ook loopt er nog een zaak van en veehouder uit Kamperveen (gemeente Oldebroek).
  • In juli 2013 lukt het niet tot een opzet voor een onafhankelijk onderzoek te komen. Er wordt nu gewacht op de bodemprocedure, waarop de uitspraak 2014 wordt verwacht.[17]
  • Maart 2014: hoorzittingen.[18][19][20]

Monumenten[bewerken]

Externe link[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. MKZ-crisis drijft Nederlandse boeren tot zelfmoord, AP/De Standaard, 17 juli 2001
  2. Schade bij slacht: Omzetverliezen slachterijen door MKZ-crisis, CBS: Index, No. 8 - oktober 2001
  3. Not the Foot and Mouth Report, Private EYe
  4. Tien jaar na MKZ: Statistieken, Omroep Gelderland
  5. "Kootjebroekers maken hun eigen wetten", Reformatorisch Dagblad, 9 april 2001. Via Digibron
  6. Ferme uitspraken Brinkhorst 'nooit bedoeld om te kwetsen', de Volkskrant, 23 augustus 2001
  7. Sinds MKZ-epidemie 2001 is veel verbeterd, Melkvee.nl, 21 maart 2011
  8. Welsum is een enclave van Olst/Overijssel aan de Gelderse over van de IJssel. Het is geheel omringd door de Gelderse gemeenten Voorst, Epe en Heerde; wil men naar Olst dan moet men met de pont
  9. MKZ te Kootwijkerbroek. Wat ging er mis?, Stichting MKZ Kootwijkerbroek
  10. Kamerbrief met overzicht recente ontwikkelingen MKZ Kootwijkerbroek 2001, Stukken Tweede Kamer 22 maart 2012
  11. MKZ-besluit Kootwijkerbroek weer uitgesteld, Reformatorisch Dagblad, 3 juli 2012
  12. Hoogleraren betwisten bewijs voor MKZ Kootwijkerbroek, Levende Have, 10 april 2012
  13. 'Meer tijd nodig voor mkz-besluit', Barneveldse Krant, 3 juli 2012
  14. Opnieuw gang naar rechter over MKZ Kootwijkerbroek, Boerderij.nl, 28 januari 2013
  15. ‘Voortgang mkz-dossier schiet niet op, dat irriteert’, Barneveldse Krant, 10 april 2013
  16. Dijksma: geen twijfel over MKZ bij Kamperveen, Boerderij.nl, 10 april 2013
  17. Reformatorisch Dagblad, 1 juli 2013
  18. Ruimingsbesluit MKZ Kootwijkerbroek zou niet deugen, Boerderij.nl, 7 maart 2014
  19. Jansen: Besluit over MKZ Kootwijkerbroek in 2001 onrechtmatig, Reformatorisch Dagblad, 13 maart 2014
  20. „Positief gevoel” na hoorzitting over MKZ Kootwijkerbroek, Reformatorisch Dagblad, 14 maart 2014