Soerzjyk
Soerzjyk (Oekraïens/Russisch: суржик) is een mengtaal in verschillende vormen die wordt gesproken en geschreven in Oekraïne. De taal is gebaseerd op Russisch en Oekraïens en wordt, gewoonlijk naast Oekraïens of Russisch, gebruikt door zo'n vijftien tot twintig procent van de Oekraïense bevolking. Soerzjyk betekent letterlijk brooddeeg gemaakt van twee soorten graan, bijvoorbeeld rogge en tarwe.
Het Soerzjyk is te vergelijken met het Stadsfries in Nederland en tussentaal in Vlaanderen. Het vertoont veel verwantschap met het Trasjanka in Wit-Rusland.
Vormen
[bewerken | brontekst bewerken]Soerzjyk is een verzamelnaam voor alle mengvormen tussen Oekraïens en Russisch in. Er bestaat daarom geen 'standaard-Soerzjyk', maar een breed scala aan variëteiten die van persoon tot persoon, van stad tot stad en van streek tot streek kan verschillen. De vormen die Soerzjyk aanneemt kunnen bovendien in de loop van de tijd verschuiven, ook bij een individueel persoon. Als iemand bijvoorbeeld Russisch als moedertaal heeft en bezig is om het Oekraïens te leren, dan zullen de mengvormen naar verloop van tijd steeds 'Oekraïenser' worden.
Wat in de jaren 1990 en 2000 'Soerzjyk' werd genoemd, had een goeddeels Russische woordenschat en een Oekraïense uitspraak en spelling. De grammatica was grotendeels Oekraïens, maar had ook Russische invloeden. Hoe groot de Russische component was, verschilde per idiolect, maar over het algemeen was de Russische invloed het grootst tegen de Russische taalgrens aan – het oosten van Oekraïne is vanouds al Russischtalig en de Krim is nooit erg Oekraïenstalig geweest – en rond de grote steden Kiev en Odessa, die al langer geleden gerussificeerd waren. De Russisch-Oekraïense Oorlog sinds 2014 heeft echter grote invloed gehad en de oekraïnisering van het land in een stroomversnelling gebracht, waarmee de oude taalkundige dynamiek zich in korte tijd snel ontwikkeld heeft.
Geschiedenis
[bewerken | brontekst bewerken]
Het Soerzjyk is waarschijnlijk in de tsarentijd in de steden ontstaan, toen de volkstaal in zeer laag aanzien stond en mensen met enige opleiding op het Russisch overstapten. Op het platteland begon dit proces pas veel later: na de Tweede Wereldoorlog. In de meeste steden werd naast Standaardoekraïens ook Standaardrussisch gesproken.
Met het opkomend Oekraïens zelfbewustzijn sinds de onafhankelijkheid van de Sovjet-Unie in 1991 is het prestige van het Oekraïens toegenomen en werd het Soerzjyk aanvankelijk vooral gezien als gebroken Russisch en kreeg het een negatieve connotatie. Dit kwam duidelijk naar voren bij veel Oekraïense functionarissen (waaronder president Leonid Koetsma van Oekraïne), bij wie in hun spreektaal fouten in de codewisseling werden waargenomen.[2] Het werd vaak gebruikt om een komisch effect te sorteren, bijvoorbeeld in de kluchten van Les Podervjanski. President Viktor Janoekovytsj (2010–2014) was berucht om zijn uitglijders (ook wel bekend als Janoekisme) als Russische moedertaalspreker die Oekraïens probeerde te spreken en schrijven. Zo maakte hij in zijn kandidaatstelling voor het presidentschap van Oekraïne in 2004 maar liefst 12 fouten in 90 woorden, waaronder het woord проффесор (proffesor) in plaats van професор (profesor) voor "professor", wat vervolgens een internetmeme werd en de bijnaam voor de controversiële Janoekovytsj.[3]
Sinds de Revolutie van de Waardigheid in 2013–2014, het begin van de Russisch-Oekraïense Oorlog en vooral sinds de grootschalige Russische invasie van Oekraïne sinds 2022, kiezen grote groepen Oekraïners – die zijn opgegroeid met het spreken en schrijven van het Russisch – er bewust voor om over te stappen op het Oekraïens.[4] Mensen die dit proces doorlopen, merken dat ze af en toe beide talen door elkaar gebruiken (door sommige onderzoekers 'Neo-Soerzjyk' genoemd).[4] Hoewel ze ernaar streven het 'correcte' Oekraïens te leren, zien velen van hen Soerzjyk als een positieve, noodzakelijke eerste stap in hun overgang van het Russisch naar het Oekraïens.[4] Terwijl Soerzjyk in traditionele opvattingen meestal negatief wordt beoordeeld als "onzuiver" of als een "vervalsing" van het Oekraïens of het Russisch, wordt dit Neo-Soerzjyk, dat wordt gesproken door moedertaalsprekers van het Russisch die zijn overgestapt op het Oekraïens, gezien als "beter dan het Russisch" en als onderdeel van de Oekraïense taal, of in ieder geval als een stap op weg naar het standaard-Oekraïens.[4][5]
| Op straat [in Odesa] hoor je nog steeds Russisch, maar inmiddels begrijpt iedereen Oekraïens, en veel inwoners strooien uit patriottisme hier en daar wat Oekraïens in hun gesprekken, waardoor er een lokale variant van het Soerzjyk ontstaat – die mengeling van Oekraïens en Russisch die in het grootste deel van het land te horen is. |
| – Kyiv Post (2024)[6] |
Sinds 2022 is de opkomst van een dergelijke nieuwe vorm van Soerzjyk waargenomen in steden zoals Odesa, dat sinds de stichting in 1792 een cultureel en etnolinguïstisch kruispunt is geweest en vroeger overwegend Russischsprekend was. Maar de inwoners van Odesa (waaronder veel binnenlandse ontheemden uit het zuiden en oosten van Oekraïne) volgen steeds vaker bewust cursussen Oekraïens en nemen uit patriottische overwegingen meer vormen van het Oekraïens in hun dagelijks taalgebruik op, zonder het Russisch daarmee al meteen geheel achter zich te laten.[6]
Uit een onderzoek uit 2024 onder 104 studenten aan de Nationale Transportuniversiteit in Kyiv bleek dat meer dan de helft van de respondenten (51%) aangaf thuis een vorm van Soerzjyk te gebruiken en dat bijna een op de vijf het gebruikte in berichten met vrienden.[5] Het is onduidelijk of het gebruik van Soerzjyk daarmee sterk is toegenomen ten opzichte van de 11 à 18% die het Kyiv International Institute of Sociology (KIIS) in 2003 rapporteerde, of dat mensen wellicht meer bereid zijn om openlijk aan te geven dat ze Soerzjyk gebruiken dan vroeger, toen het nog veel meer een negatieve connotatie had.[5] Hoe het ook zij, Soerzjyk is zeker sinds 2022 in de Oekraïense publieke opinie steeds meer geëmancipeerd als een acceptabele taalvorm waarin mensen zich kunnen en mogen uiten in informele situaties, met name als ze met het Russisch waren opgevoed en het Oekraïens nog niet goed kennen, maar wel hun best doen om het te leren.[5]
Praktijk
[bewerken | brontekst bewerken]Vergelijking
[bewerken | brontekst bewerken]| Het geslacht van zelfstandige naamwoorden die naar hetzelfde begrip verwijzen, kan in beide talen verschillen, wat kan leiden tot onjuiste uitgangen bij bijvoeglijke naamwoorden en werkwoorden. Bijvoorbeeld, het Russische woord voor "taal" — jazyk (язык) – is mannelijk, terwijl de Oekraïense term mova (мова) vrouwelijk is. Ik heb meerdere keren gehoord dat mensen het in het Oekraïens over taal hadden, maar daarbij beschrijvende bijvoeglijke naamwoorden met mannelijke uitgangen gebruikten. Vaak merkten mensen hun fouten zelf op zodra ze het woord "taal" daadwerkelijk uitspraken. Het geslachtsonderscheid is in beide talen verplicht, dus het gebruik van een bijvoeglijk naamwoord met de verkeerde geslachtsaanduiding leidt altijd tot enig ongemak. |
| – Laada Bilaniuk (2005)[7] |
| Nederlands | Oekraïens | Soerzjyk | Russisch |
|---|---|---|---|
| ja | так | да | да |
| niet | ні | нє | не |
| wanneer | коли | када | когда |
| nu | зараз | щас/січас | сейчас |
| altijd | завжди | всєгда | всегда |
| nooit | ніколи | нікогда | никогда |
| bijvoorbeeld | наприклад | напрімєр | например |
| tussen | між | мєжду | между |
| in plaats van | замість | вмєсто | вместо |
| nabij | поруч | рядом | рядом |
| taal | мова | язик | язык |
| ziekenhuis | лікарня | больніца | больница |
Valse vrienden
[bewerken | brontekst bewerken]Het standaard-Oekraïens, dat is gebaseerd op het dialect van Kyiv-Poltava, kent een overvloed aan valse vrienden met het standaard-Russisch, dat is gebaseerd op het dialect van Moskou. Veel mensen gebruiken deze woorden bewust wel of juist niet, waardoor hun taal verandert in wat bekendstaat als Soerzjyk. De betekenis van sommige Soerzjyk-woorden die het Russisch nabootsen zijn buiten de context beter te begrijpen is dan in hun letterlijke betekenis in het Oekraïens.
| Nederlands | Oekraïens | Soerzjyk | Russisch |
|---|---|---|---|
| annuleren | скасовувати skasovoevaty |
відміняти vidminiaty |
отменять otmenyat' |
| vervoegen | відміняти vidminiaty |
спрягати spriahaty |
спрягать spryagat' |
| zachtmoedig | лагідний lahidnyj |
ласкавий laskavyj |
ласковый laskovyi |
| lief | ласкавий laskavyj |
добродушний dobrodoesjnyj |
добродушный dobrodoesjnyi |
Zie ook
[bewerken | brontekst bewerken]- Stadfries – spreektaal in steden in Friesland, een mengeling tussen Standaardnederlands (met name Noord-Hollandse dialecten) en Westerlauwers Fries
- Tussentaal – informele Nederlandse spreektaal, een mengeling tussen Standaardnederlands en dialecten in Vlaanderen
- Bronnen
- Bilaniuk, L. (2005). Contested Tongues: Language Politics and Cultural Correction in Ukraine. Cornell University Press, pp. 230. ISBN 978-0-8014-7279-4. Geraadpleegd op 4 januari 2025.
- Del Gaudio S. "On the Nature of Suržyk: a Double Perspective". Wiener Slawistischer Almanach, Sonderband 75. München – Berlijn – Wenen 2010.
- Reclaiming Surzhyk: Ukraine's Linguistic Decolonisation. E-International Relations (18 maart 2024). Geraadpleegd op 4 januari 2025.
- Referenties
- ↑ (ru) http://www.kiis.com.ua/index.php?id=4&sp=1&num=15
- ↑ Podolyan, Ilona E. (20 juli 2005). How Do Ukrainians Communicate? (Observations Based upon Youth Population of Kyiv). Journal of Intercultural Communication 5 (2): 2–4. ISSN: 1404-1634. DOI: 10.36923/jicc.v5i2.410. Geraadpleegd op 4 april 2026.
- ↑ Yana Viktorovytsj, "Тому що "проффесор"", Oekrajinska Pravda, 21 september 2004. Geraadpleegd op 29 mei 2010.
- 1 2 3 4 Maxwell, Kudriavtseva & Skubii 2024.
- 1 2 3 4 Oleksandra Osypenko, "Wartime resurgence. Surzhyk, a blend of Ukrainian and Russian once stigmatised as a marker of backwardness, is enjoying an unexpected comeback", Novaja Gazeta Europe, 7 september 2025. Geraadpleegd op 4 april 2026.
- 1 2 Luczkiw, Stash, "Strains of Ukrainian in Odesa", Kyiv Post, 9 maart 2024. Geraadpleegd op 4 januari 2025.
- ↑ Bilaniuk 2005, p. 138.
· 
· 