Graan

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Naar navigatie springen Naar zoeken springen
Verschillende granen en graanproducten

Graan is een verzamelnaam voor de vruchten van eenzaadlobbige cultuurgewassen uit de familie van de grassen die samen wereldwijd de belangrijkste voedingsbron voor de mens vormen. Graan wordt geteeld om zijn eetbare bestanddelen, samengesteld uit meellichaam, zemel, kiem en aleuronlaag.

In de onbewerkte, volkoren vorm zijn granen een goede bron van vitaminen, mineralen, koolhydraten, vetten en eiwitten. Voor sommige graanproducten worden zemelen en de kiem van de graan verwijderd. Het resterende endosperm bestaat voornamelijk uit koolhydraat. In veel landen vormt graan in de vorm van rijst, tarwe, gierst of maïs het belangrijkste deel van het dagelijkse levensonderhoud. Derhalve is voedselzekerheid, voedselveiligheid en voedselkwaliteit belangrijk. Door het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid wordt er naar gestreefd de voedselzekerheid van granen in de Europese Unie (EU) veilig te stellen.

Graan heeft toepassingsmogelijkheden in de energie-, voer- en voedingsindustrie. (Her)gebruik van reststromen van bijproducten die vrijkomen bij de verwerking of productie zoals stro bij granen of producten over de houdbaarheidsdatum wordt vaak toegepast.

Geschiedenis[bewerken | brontekst bewerken]

Graan wordt al honderdduizenden jaren gebruikt als voedsel voor de mens en zijn voorouders. Het eten van graan wordt beschouwd als een belangrijk element in de vooruitgang van de beschaving.[1] De grotendeels nomadisch levende volken in de prehistorie verzamelden al graankorrels van wilde grassen. Lang voor het begin van de jaartelling werden de planten in cultuur gebracht. De oorspronkelijke groeigebieden van gerst bevonden zich waarschijnlijk in de hooglanden van Ethiopië en het zuidoostelijk deel van Azië (Tibet, Nepal en China). Aangenomen wordt dat er meer dan 7000 jaar geleden al gerst werd gekweekt in het gebied tussen Syrië en Afghanistan.

In Europa verliep het proces waarbij graan het belangrijkste gewas werd om voedingsmiddelen zoals brood mee te maken geleidelijk, in de vroege en hoge middeleeuwen. Hoe snel dit precies ging, is omstreden, maar het is bekend dat in de Karolingische tijd brood nog niet het belangrijkste voedingsmiddel was. Veel Franken waren nog jager-verzamelaars met primitieve vormen van landbouw waarin graan nog niet overheerste.[2]
Gerst was in Europa de eerst gekweekte graansoort. Archeologische vondsten bij de resten van Zwitserse paalwoningen tonen aan dat de cultuur van gerst van 2000-3000 v.Chr. stamt. Als voedsel was gerst tot in de middeleeuwen van groot belang. De gerstekorrels werden tot brij gekookt, maar er werden ook koeken en platte broden van bereid. Later werd gerst als voedselgewas bijna overal overvleugeld door tarwe.

Wereldproductie graan[bewerken | brontekst bewerken]

Ontwikkeling wereldproductie granen sinds 1961 (in miljoen ton)[3]
Jaar Mais Ongepelde rijst Tarwe Gerst Sorghum Gierst Haver Triticale Rogge Fonio Totaal
1961 205,0 215,6 222,4 72,4 40,9 25,7 49,6 0,0 35,1 0,2 876,9
1971 313,6 317,7 347,5 131,2 61,9 29,7 54,5 0,0 31,7 0,2 1299,7
1981 446,8 410,1 449,6 149,6 73,3 27,0 40,3 0,1 24,9 0,2 1632,4
1991 494,4 518,5 547,8 169,6 55,5 25,0 33,5 4,7 29,0 0,2 1890,3
2001 615,2 600,2 588,2 140,6 59,8 28,9 27,0 10,8 23,3 0,3 2104,8
2011 886,7 726,4 697,6 132,7 56,8 27,1 22,6 13,6 13,1 0,6 2588,8
2017 1134,7 769,7 771,7 147,4 57,6 28,5 25,9 15,6 13,7 0,7 2980,2

Graanbalansen worden onder meer bijgehouden door de FAO, International Grains Council te Londen en Europese Commissie.

Inhoudsstoffen[bewerken | brontekst bewerken]

max
min
Energie en inhoudsstoffen van verschillende graansoorten (per 100 g):[4]
Gewas Ener-
gie

(kJ)
Brand- en bouwstoffen Mineralen Vitaminen
Eiwit
(g)
Vet
(g)
Kool-
hydraat

(g)
Calcium
(mg)
IJzer
(mg)
Kalium
(mg)
Magne-
sium

(mg)
B1
(mg)
B2
(mg)
B6
(mg)
E
(mg)
Folium-
zuur

(mg)
Nicotine-
zuur

(mg)
Spelt 1470 11,5 2,7 69,0 22 4,2 447 130 0,40 0,15 0,27 1,6 0,03 6,9
Gerst 1430 11,0 2,1 72,0 38 2,8 444 119 0,43 0,18 0,56 0,67 0,065 4,8
Haver 1530 12,5 7,1 63,0 79,6 5,8 355 129 0,52 0,17 0,75 0,84 0,033 1,8
Gierst 1510 10,5 3,9 71,0 25 9,0 215 170 0,46 0,14 0,75 0,1 0,01 4,8
Mais 1498 9,0 3,8 71,0 15 1,5 330 120 0,36 0,20 0,40 2,0 0,026 1,5
Rijst 1492 7,5 2,2 75,5 23 2,6 150 157 0,41 0,09 0,67 0,74 0,016 5,2
Rogge 1323 8,8 1,7 69,0 64 5,1 530 140 0,35 0,17 0,29 2,0 0,14 1,8
Tarwe 1342 11,5 2,0 70,0 43,7 3,3 502 173 0,48 0,24 0,44 1,35 0,09 5,1

Standaardisatie[bewerken | brontekst bewerken]

Op diverse niveaus en voor diverse domeinen worden standaards en normen voor granen bepaald, zoals door de World Trade Organization (WTO), de European association of trade in cereals, oilseeds, rice, pulses, olive oil, oils and fats, animal feed and agrosupply (COCERAL), de Grain and Feed Trade Association (GAFTA) en de Euro-Asian Council for Standardization, Metrology and Certification (EASC). De ISO publiceert standaards voor graanproducten, onder de code ICS 67.060.[5]

Graan en gluten[bewerken | brontekst bewerken]

Zie gluten voor het hoofdartikel over dit onderwerp.
Boven (v.l.n.r.) 1: rogge, 2: haver, 3: troshaver. Onder (v.l.n.r.) 4: durumtarwe, 5: gebaarde tarwe, 6: ongebaarde tarwe, (7): gerst

Er kan onderscheid worden gemaakt tussen glutenbevattende granen en granen/grassen zonder gluten. Haver is een speciaal geval, dit is van nature glutenvrij maar door contaminatie (kruisbesmetting met gluten) kunnen patiënten met coeliakie dit vaak niet eten. Andere grassen worden soms ook tot graan gerekend en zijn van nature glutenvrij.

Glutenbevattende granen zijn onder andere:

De volgende granen bevatten weliswaar gluten, maar veroorzaken geen coeliakie:

Granen die glutenvrij (gliadinevrij en gluteninevrij) zijn:

Boekweit is glutenvrij maar behoort tot de duizendknoopfamilie en dus niet tot de grassenfamilie.

Wereldhandel en nationaal beleid[bewerken | brontekst bewerken]

De graanhandel wereldwijd wordt gedomineerd door de zogenoemde “ABCD-giganten”: Archer Daniels Midland, Bunge Limited, Cargill en Louis Dreyfus Company.[6]

Graan wordt verhandeld via de termijnmarkt via o.a. Sydney Futures Market, Chicago Board of Trade/CME Group, de London Commodity Exchange/ICE en NYSE Euronext. Ook vindt handel plaats door middel van beursverhandelde fondsen (grains exchange traded funds), aandelen in bedrijven die granen produceren of verwerken (grain stocks) of variabele contracten waarbij aan het begin van het contract geen vaste toekomstige prijs of datum wordt vastgelegd (grains contracts for difference). Daarnaast zijn er lokale referentiemarkten met noteringen van de marktprijs van fysiek verhandelde producten.

De prijs van graan wordt bepaald door vraag, aanbod, kwaliteit, transport, energieprijzen, wisselkoersverhoudingen, belastingtarieven, verzekeringstarieven, kredietverzekeringen, verhouding aantal in- en verkoopbedrijven, kennis en ervaring bij de aanbod- en vraagzijde.

De vraag hangt af van bevolkingsgroei, welvaart, verhouding gebruik als voedsel/veevoer/biobrandstoffen, gewenste kwaliteit en duurzaamheid, substitutie van producten door consumenten en voedselverspilling.

Het aanbod hangt af van areaal, opbrengst, voorraden, teelt- en gewaskeuzes van de agrariër (vruchtwisseling, ras, substitutiegoed, kunstmest, bestrijdingsmiddelen), natuurrampen zoals droogte of overstromingen, ziekte of andere milieufactoren (zoals groeiseizoen, vruchtbaarheid grond, klimaat/weer, water), bewaarcondities en oorlogen.

Een economische zone zoals de Europese Unie of een staat kan als de prijs onder een vaste waarde (interventieprijs) komt graan aankopen (aankoopgarantie) en tijdelijk opslaan zodat het uit de markt wordt gehaald. Dit graan kan weer verkocht worden als de markt gunstig is. Door de vaststelling van gegarandeerde minimumprijzen gecombineerd met importheffingen, subsidies, vergoedingen (restituties) voor exportproducten, milieu- en klimaatheffingen op import en productquota en productrechten wordt de eigen voedselzekerheid verhoogd. Sommige staten kiezen voor aankoop op de wereldmarkt door de lage prijzen ten nadele van de eigen productie. Ook zijn er staten die uitvoerrestricties opleggen als de eigen productie te laag dreigt te worden of die minimumprijzen in combinatie met maximumprijzen hanteren. Het aangaan van vrijhandelsakkoorden is vaak een voorwaarde voor im- en export.

In het verleden hebben hoge prijzen of gebrek aan aanbod van graan of ander basisvoedsel geregeld tot honger, opstand, migratie geleid. Voor gebieden met hongersnood koopt de Verenigde Naties via het Wereldvoedselprogramma voedsel aan.

Vervoer van graan[bewerken | brontekst bewerken]

Graan wordt meestal vervoerd via de scheepvaart. In deze sector staat graan bekend als een van de gevaarlijkste producten om te vervoeren. Het gevaar ligt bij de stabiliteit.

Graan heeft een kleine stortingshoek van 23°. De stortingshoek is de hoek die het graan vormt als men graan stort in normale omstandigheden. Als deze klein is, is dat een gevaar voor de stabiliteit. Graan gaat dan gemakkelijk bewegen wat tot kapseizen van het schip kan leiden.

Voor het laden moet de kapitein de Grain Loading Form invullen. Dit is een document waar de stabiliteit van het schip wordt gemeten in de slechtst mogelijke situatie. Er staan ook een aantal regels in hoe men graan moet laden en lossen.

Maatregelen[bewerken | brontekst bewerken]

Er zijn verschillende voorzorgsmaatregelen die worden aangeraden om het vervoer van graan veilig te laten verlopen:

  • het graan moet getrimd worden. Er moet overal een gelijk volume zijn. Meestal wordt graan vervoerd in zelftrimmende ruimen. Dit zijn ruimen die door hun vorm de lading in de juiste vorm houden
  • de omgeving moet graanbestendig zijn. De graankorrels mogen nergens tussen kunnen blijven zitten
  • er moet aandacht worden besteed aan naburige olietanks om beschadigingen door warmte te voorkomen
  • graan is uiteindelijk bedoeld voor consumptie door mens en dier, dus de ruimen moeten schoon zijn voor er geladen kan worden. De ruimen moeten daarom zorgvuldig schoongemaakt worden vooraleer men graan mag laden
  • de belading van het schip moet gelijkmatig worden gehouden bij het laden/lossen. Er mag geen slagzij zijn
  • men moet proberen zo weinig mogelijk ruimen gedeeltelijk te vullen, volle ruimen worden aangeraden. Anders zou het graan in een massa kunnen verplaatsen als het schip helling maakt

Wanneer na berekening blijkt dat een gedeeltelijk gevuld ruim voor gevaar kan zorgen moet het oppervlak van de lading vastgezet worden door bijvoorbeeld overstowing. Overstowing is een techniek waarbij men tussen het graan dat men laadt, verschillende beschermingslagen van bijvoorbeeld plastic maakt.

Er zijn nog tal van maatregelen die getroffen kunnen worden. Deze zijn terug te vinden in de graancode.

Zie ook[bewerken | brontekst bewerken]

Zie de categorie Cereals van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.