Spoorlijn Winsum - Zoutkamp

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Naar navigatie springen Naar zoeken springen
Marnelijn
Winsum - Zoutkamp
Spoorlijn Winsum - Zoutkamp op de kaart
Totale lengte18,4 km
Spoorwijdtenormaalspoor 1435 mm
Aangelegd doorGLS
Geopend1922
Gesloten1942
Huidige statusopgebroken
Geëlektrificeerdnee
Aantal sporen1
Traject
STR lijn van Sauwerd
BHF 0,0 Winsum
WBRÜCKE1 Winsumerdiep
xABZgr 1,7 lijn naar Roodeschool
exWBRÜCKE1 Kanaal Baflo-Mensingeweer
exBHF 6,2 Eenrum
exWBRÜCKE1 Hoornse vaart
exBHF 9,0 Wehe-Den Hoorn
exWBRÜCKE1 Hoornse vaart
exBHF 12,3 Leens
exHST 13,7 Breweelsterweg
exBHF 15,5 Ulrum
exKBHFe 18,4 Zoutkamp
Het voormalige station te Ulrum.

De spoorlijn Winsum - Zoutkamp, ook wel Marnelijn genoemd, was een spoorlijn tussen de plaatsen Winsum en Zoutkamp in het Marnegebied, deel van de streek Hunsingo in de Nederlandse provincie Groningen. De lijn werd geopend in 1922 en alweer gesloten en opgebroken in 1942.

Geschiedenis[bewerken]

Totstandkoming[bewerken]

De spoorlijn Groningen - Delfzijl via Sauwerd, geopend in 1884, is de oudste in het noorden van de provincie Groningen. In 1893 werd als zijtak de spoorlijn Sauwerd - Roodeschool aangelegd. Deze lijn doet station Winsum aan. Tegelijkertijd was een concessie verleend voor de aanleg van een lijn vanaf Winsum naar Zoutkamp, maar tot de aanleg kwam het niet. Wel heeft de Tramweg-Maatschappij Winsum - Ulrum tussen 1897 en 1922 een paardentramlijn tussen Winsum en Ulrum geëxploiteerd.

Ook latere spoorwegplannen, waarvoor een eigen maatschappij werd opgericht, werden niet uitgevoerd. De rijksoverheid wenste geen garanties af te geven. De aanliggende gemeentes wilden wel investeren, maar zonder overheidsgarantie was het een te ongewis avontuur. De plannen werden later overgenomen door de Groninger Locaalspoorweg-Maatschappij, die eigenaar was van het baanvak Sauwerd – Roodeschool. Deze slaagde er uiteindelijk in de aanleg rond te krijgen, onder meer door de uitgifte van extra aandelen, specifiek gericht op de Marnelijn.

Op 1 april 1922 werd de nieuwe spoorlijn geopend, zonder feestelijkheden omdat de aanlegkosten veel hoger waren uitgevallen dan geraamd (drie miljoen in plaats van een miljoen gulden).

Exploitatie[bewerken]

De exploitatie was in handen van de Nederlandse Spoorwegen. Er waren op werkdagen vijf à zes retourritten, op zondagen vier. De meeste treinen reden heen en weer tussen Winsum en Zoutkamp; slechts een enkele trein (plus een extra retourrit op dinsdag als er markt was in de stad Groningen) reed door naar/van het hoofdstation in Groningen, onderweg stoppend in Sauwerd en Groningen Halte.[1] Op 1 januari 1940 werd NS volledig eigenaar van de spoorlijn en de GLS hield toen op te bestaan.

Sluiting[bewerken]

Het vervoer voldeed niet aan de verwachtingen. Onder invloed van de economische crisis van de jaren dertig liepen de reizigersaantallen sterk terug en al in 1934 werd overwogen de treindienst te staken. Op 2 oktober 1938 werd het reizigersvervoer overgenomen door de bussen van de Marnedienst.[2] Het goederenvervoer werd nog voortgezet.

In het begin van de Tweede Wereldoorlog ontstond brandstofschaarste voor autobussen. Vanaf 6 juni 1940 keerden de personentreinen daarom enkele maanden terug met een dienstregeling van vijf retourritten Winsum - Zoutkamp op alle dagen van de week.[1] Dit duurde slechts tot 24 november van datzelfde jaar. De goederentreinen bleven daarna nog rijden, maar op 26 oktober 1942 werd de spoorlijn op last van de Duitse bezetter gesloten. De lijn werd in december 1942 opgebroken en de rails werden afgevoerd naar het oostfront. Omdat men na de oorlog geen brood meer zag in de lijn - die in 1938 al niet meer als levensvatbaar werd beschouwd - zijn er nooit nieuwe sporen gelegd.

Ongeval[bewerken]

Op 16 oktober 1940 vond op de spoorwegovergang ter hoogte van Ranum bij Winsum een ernstig ongeluk plaats. Een voor de Rijksdienst voor de Werkverruiming rijdende bus met tewerkgestelde arbeiders werd in dichte mist door een trein gegrepen, waarbij dertien doden vielen, onder wie de chauffeur.[3] Een monument voor de doden staat bij het gehucht Kaakhorn.

Infrastructuur[bewerken]

De enkelsporige lijn takte ruim anderhalve kilometer ten noorden van Winsum af van de lijn naar Roodeschool. Vandaar liep de lijn richting Eenrum en boog iets naar het zuiden richting Wehe-den Hoorn en dan westwaarts richting Leens en Ulrum. Vanaf Ulrum boog de lijn naar het zuiden naar Zoutkamp. In totaal was de lijn ruim 18 kilometer lang.

In elk van de vijf plaatsen werd een relatief groot spoorwegstation met bovenwoning en goederenbergplaats gebouwd van het standaardtype WZ, ontworpen door de Utrechtse architect Cornelis de Graaf, bouwkundige bij de Staatsspoorwegen. Daarnaast was tussen Leens en Ulrum nog de stopplaats Breweelsterweg. De witte beschildering van een aantal van deze stationsgebouwen dateert van na de stillegging van de spoorlijn.

In Zoutkamp was het eindstation gesitueerd aan het Hunsingokanaal. Er was een emplacement met een los- en laadweg voor de overslag op de scheepvaart, vooral ten dienste van de visindustrie. De trein bracht ook reizigers voor de 's zomers varende veerboot naar Schiermonnikoog. Er bevond zich een draaischijf waarop locomotieven gekeerd konden worden.

Restanten[bewerken]

Landhoofden van de brug over de Hoornse Vaart tussen Eenrum en Wehe den Hoorn.

Het tracé van de spoorlijn is deels terug te vinden. Op het deel tussen de Abelstokstertil en Ulrum ligt nu de N361. Van het deel tussen de Abelstoksterstil en de aansluiting op de lijn naar Roodeschool resteren nog enige gemetselde landhoofden.

De stationsgebouwen in Leens en Ulrum zijn bewaard gebleven. Dat in Ulrum is een rijksmonument en herbergt sinds 2017 het Museum De Eenhoorn. Het gebouw in Leens wordt deels bewoond en deels gebruikt als politiepost. Het station Zoutkamp bestaat nog wel, maar na een brand is het in 1977 grondig verbouwd. Het is niet meer als station te herkennen, afgezien van het tegeltableau met de stationsnaam ZOUTKAMP op de gevel aan de vroegere perronzijde. Station Wehe-Den Hoorn werd gesloopt in 1963, station Eenrum in 1965.

Zie ook[bewerken]

Externe links[bewerken]