Ukelele

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Ukulele
Ukulele1.jpg
Classificatie
Gerelateerde instrumenten
cavaquinho, cuatro, gitaar
Meer artikelen
klankkast, fret, plectrum
Portaal  Portaalicoon   Muziek

De ukelele (of ukulele, spreek uit: joekelille) is een snaarinstrument behorend tot de getokkelde luitachtigen, onderverdeeld in de gitaarfamilie. Een ukelele heeft over het algemeen vier nylon snaren. De stemming is verwant aan die van de gitaar; de verhoudingen zijn gelijk aan de hoogste vier snaren van de gitaar, maar de bovenste snaar is een octaaf hoger gestemd. De meest populaire stemming is tegenwoordig g'c'e'a', ook wel C-stemming. Daarnaast is er ook de D-stemming, a'd'f#'b', waarbij alle snaren een hele toon hoger gestemd zijn. Hoewel de D-stemming vroeger meer de standaard was (en dat in een aantal landen nog steeds is) hebben beide stemmingen altijd naast elkaar bestaan.

Maten en categorieën[bewerken]

De ukelele bestaat in verschillende formaten. De meest voorkomende en standaard ukelele is de sopraan, die zowel in C- als D-stemming gestemd wordt. Daarnaast zijn er de iets grotere concert en de nog grotere tenor die meestal in C-stemming worden gestemd. En de grootste uit de reeks is de bariton, die in G-stemming wordt gestemd, zoals de 4 hoogste snaren van de gitaar. Tegenwoordig is er ook nog een ukulele-bas, gestemd als een basgitaar. En nog kleiner dan de sopraan is er de sopranino, die nog hoger gestemd kan worden.

Geschiedenis[bewerken]

De ukelele is een aanpassing van de braguinha of machete afkomstig van Madeira, die één van de vormen is van de Portugese cavaquinho. Hij werd naar Hawaï gebracht door Portugese immigranten van Madeira in 1879, die daar aan wal gingen om suikerriet te snijden. De komst van de ukelele is perfect dateerbaar: er wordt beweerd dat de braguinha aan boord van de Ravenscrag in Hawaï werd geïmporteerd (de naam van de archipel was toen Sandwicheilanden). Aan boord van het schip waren drie mannen: Manuel Nunes, José do Espírito Santo en Augusto Dias, houtbewerkers uit Madeira. Zij zijn de instrumenten gaan maken en met wat kleine aanpassingen aan de voorgangers is de ukulele geboren. Door koning Kalakaua, ook beschermheer van de kunst, werd de ukulele ingezet op koninklijke bijeenkomsten en daardoor was het snel een populair instrument op Hawaï.

Etymologie[bewerken]

Een vaak genoemde uitleg van het woord Ukelele (eigenlijk ʻUkulele) is Hawaïaans voor "springende vlo". Vermits het Engels geen equivalent foneem heeft voor de okina aan het begin van dit woord (glottisslag, uitgesproken zoals tussen "de" en "okina" in "de okina"), werd de oorspronkelijke uitspraak "oekoelele" er verbasterd tot "joekeleejlie". In het Nederlands is de uitspraak daardoor "Joekelille" (volgens Van Dale), en dat was ook de naam van de hit van Nico Haak en de Paniekzaaiers uit 1973.

Er zijn echter ook andere verklaringen voor de betekenis van uku-lele. Zo betekent 'uku' niet alleen 'vlo' maar ook 'klein'. En volgens koningin Liliuokalani, die zelf ook ukulele speelde, betekent het 'gift van ver'.

Populariteit[bewerken]

Het duurde nog tot het begin van de 20ste eeuw voordat de ukulele ook bekend werd bij het Amerikaanse publiek. De grootste doorbraak was in 1915 op de Panama Pacific International Exposition in San Francisco. Daar waren verschillende Hawaiiaanse ukulele artiesten te zien, zowel solo als in groepsverband. De ukulele werd populair in Amerika en zo ontstond de eerste ukulele hype tussen 1915 en 1920. In die tijd waren Hawaiiaanse muziek en Tin Pan Alley populair. Ook Amerikaanse bedrijven begonnen ukulele’s te maken (met name Martin) en hebben tot in de jaren 20 vele ukulele’s verkocht. Martin verkocht in de jaren 20 twee maal zoveel ukuleles als gitaren. Op veel pianostukken die tot begin 30'er jaren verkocht werden, stonden de ukulele akkoorden er boven de pianopartij bij.

Terwijl in Amerika de ukulele-hype een beetje inzakte werd in Engeland George Formby een grote ukulele-bekendheid. Als komiek begeleidde hij zijn vaak ondeugende en dubbelzinnige liedjes op zijn banjolele. Zo werd hij in de jaren 30 en 40 de lieveling van het Britse publiek. Nog steeds denken de meeste britten bij het zien van een ukulele als eerste aan George Formby en zijn bekendste liedje ‘When I’m Cleaning Windows’.

In Amerika ontstond een opleving in de na-oorlogse jaren 40, onder andere door Amerikaanse soldaten die terug kwamen van Hawaï. De grootste gangmaker van die tijd was Arthur Godfrey die begin jaren 50 succesvolle radio- en televisieshows presenteerde. Hij was zelf met de ukulele in contact gekomen via een Hawaiiaanse scheepsmaat in de marine. Godfrey heeft zelfs nog enige tijd een 15 minuten durende televisieshow gedaan waarin hij de kijker ukulele leerde spelen. Gepaard gaande met de opkomst van massaproductie werd ook de plastic ukulele een hit. De bekendste was de TV-pal, zodat je makkelijk met Godfrey mee kon spelen. Plastic ukulele fabrikant Mario Maccaferri produceerde zo’n 9 miljoen exemplaren.

Eind jaren 60 zakte de populariteit van de ukulele opnieuw in en Martin stopte de productie helemaal. Alleen Tiny Tim wist toen nog een ukulele hit te scoren met ‘Tiptoe Through the Tulips’. Van de jaren 70 tot de jaren 90 was de ukulele niet veel te zien. Wel had George Harrison altijd zijn kofferbak vol ukuleles bij zich om uit te delen en met anderen te kunnen spelen.

In de jaren 90 begon het weer te broeien. Vooral in Amerika begon de ukulele weer langzaam aan populariteit te winnen. In 1998 maakte Sheep Entertainment de eerste Ukulele Chordfinder[1] voor internet die in eerste instantie vooral in Amerika erg populair was. Het duurde toch nog tot het ongeveer in 2005 weer echt op gang kwam. De doorbraak ging vooral gepaard met het gebruik van de ukulele in radio en tv-reclames (en vise versa). Zo werd ‘Somewhere over the Rainbow’ een hit. En nu nog steeds hoor je de ukulele vaak voorbij komen in reclames.

Bekende ukelelespelers[bewerken]

Bekende ukelelespelers waren/zijn Israel Kamakawiwo'ole, Jake Shimabukuro en Soko. Israel Kamakawiwo'ole was beter bekend als de zanger van het solonummer "Somewhere over the Rainbow, en Jake Shimabukuro is bekend van zijn "While my guitar gently weeps"-cover. Ook de beroemde Britse komiek George Formby begeleidde zichzelf op de ukelele. Pearl Jam-zanger Eddie Vedder speelt tijdens concerten graag op de ukelele. Ook cabaretière Brigitte Kaandorp gebruikt vaak een ukelele. Ex-Beatle George Harrison speelde graag ukelele en had er naar verluidt een verzameling ukeleles . Ook Taylor Swift is een bespeelster van de ukelele. Een andere Amerikaanse ukelelespeler was Tiny Tim. Brian May (gitarist van de rockband Queen) gebruikte het instrument, onder andere in het nummer "Good Company". In België bestaat een ukelogisch gezelschap onder leiding van Luk Tegenbos, Peter Van Eyck en Jan De Smet met bijhorend Ukulogisch Museum.[2]