Wede

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Wede
Isatis tinctoria02.JPG
Taxonomische indeling
Rijk: Plantae (Planten)
Stam: Embryophyta (Landplanten)
Klasse: Spermatopsida (Zaadplanten)
Clade: Bedektzadigen
Clade: 'nieuwe' Tweezaadlobbigen
Clade: Malviden
Orde: Brassicales
Familie: Brassicaceae (Kruisbloemenfamilie)
Geslacht: Isatis
Soort
Isatis tinctoria
L. (1753)
zaden
zaden
Portaal  Portaalicoon   Biologie

Wede (Isatis tinctoria) is een plant uit de kruisbloemenfamilie (Brassicaceae). Uit de plant kan de blauwe kleurstof pastel worden gewonnen. De plant kan 1 m hoog worden en is in Nederland zeer zeldzaam. De bladeren zijn glad en omvatten de stengel met een pijlvormige voet. De bloemen zijn klein en geel. De bloei is in mei en juni. De zaden zitten in langwerpige hauwtjes die gaan hangen als ze rijp worden.

Volgens de Flora vind je de plant vooral langs de rivieroevers van Waal en de Rijn waar de zaden worden aangevoerd uit Beieren en Zwitserland. Wede komt oorspronkelijk uit de Aziatische steppe en is voor de blauwe kleurstof pastel hier heen gebracht. Het ingewikkelde productieproces leverde uiteindelijk bolletjes kleurstof op, de zogenaamde 'kokanjes' (van het Franse 'cocagnes').

Teelt[bewerken]

Wede was tot in de zestiende eeuw de leverancier van blauwe kleurstof in West-Europa. Wede is uitgebreid verbouwd in Nederland voor de pastel, maar vaste groeiplaatsen voor de plant heeft dat niet opgeleverd in Nederland. Wel bijvoorbeeld in Zuid-Duitsland en Frankrijk. Dat moet al heel lang geleden gebeurd zijn want Julius Caesar meldt 55 voor Christus dat de Picten in Engeland hun gezicht en lichaam insmeerden met blauwe verf (blauw bloed?) voordat ze ten strijde trokken.

Vanaf 1100 groeide de lakenindustrie enorm. Engeland werd de leverancier van ruwe wol die werd geleverd aan weverijen in Vlaanderen (Gent, Brugge, Ieper) en aan de Toscaanse steden (vooral Florence). De voornaamste leveranciers van wede waren Zuid-Frankrijk (de streek rondom Toulouse, het Pays de Cocagne) en Midden-Duitsland met plaatsen als Erfurt en Naumburg. Zo ontstonden zeer belangrijke handelskanalen die de Vlaamse steden hun rijkdom gaven zoals die nu nog te zien is in de Belforts. Ook de welvaart van Florence was gebaseerd op textiel. Later werd wede in Engeland (vooral in Lincolnshire) gekweekt.

De plant werd vroeger veel geteeld en was een belangrijke inkomstenbron. De Wedecultuur stortte volledig in toen de Portugezen, en later de Nederlanders en Engelsen, indigo uit India naar Europa begonnen te brengen. De kleurstof werd toen vervangen door de veel sterkere en kleurvastere Oosterse indigo uit het geslacht Indigofera en vanaf de negentiende eeuw door synthetische indigo.

Productieproces[bewerken]

De wede wordt geoogst vlak voor de bloei, in stukken gesneden en vervolgens in een rottingsproces ingevoerd. Het resultaat is een kleiachtige massa, de pastel (van het occitaanse woord 'pastel', pasta). Van deze pasta werden balletjes gemaakt ,de kokanjes, die gedroogd moesten worden en dan verhandelbaar waren.

De bal wordt in een "wede-kuip" met zemelen en veel water gedaan met eventueel de plant meekrap (fermentatie) daaraan toegevoegd. Na een of twee dagen is het resultaat een geel-groenige vloeistof. Textiel wordt tien seconden in de vloeistof gedoopt. De kleurstof hecht zich aan het textiel, dat te drogen wordt gehangen. Daarbij komt de gele kleurstof in aanraking met zuurstof uit de lucht, waardoor het verandert in onoplosbaar (pastelblauw) dat ook niet meer uit de textiel gespoeld kan worden. Het verfbad geeft een lichtblauwe kleur (pastelblauw)aan het textiel. Door dit proces te herhalen kon de kleur donkerder gemaakt worden, maar diep donkerblauw is met wede niet mogelijk.

'Blauwe maandag'[bewerken]

Vroeger werd het inweekproces op zaterdagmiddag ingezet. Men liet het geheel vervolgens tot maandagochtend staan en hing het dan op. Daardoor hadden de wevers "verplicht" vrij op maandag als de textiel droogde. Dit zou een verklaring kunnen zijn van de uitdrukking "blauwe maandag", maar er zijn andere aannemelijke verklaringen voor deze term.

Ecologische aspecten[bewerken]

De wede is waardplant voor onder meer het oranjetipje, Anthocharis damone en het groot koolwitje.

Externe links[bewerken]