Factorij

De Nederlandse factorij in Hirado. 17e eeuwse gravure

Een factorij is een kleine nederzetting, van waaruit handel werd bedreven met het moederland. Zo'n factorij was in handen van een compagnie of bedrijf dat de kleine nederzetting van elders bestuurde met inzet van een lokaal opperhoofd, directeur, commandeur of gouverneur. Alle op de Oost en West varende handelscompagnieën maakten gebruik van factorijen, maar de hiërarchie die de VOC hanteerde is niet erg duidelijk. Vaak bestond een factorij uit slechts een paar pakhuizen, woningen voor het personeel, een kerk en een hoofdkantoor, soms met garnizoen in een versterking of fort om de positie tegen indringers of aanvallers te kunnen verdedigen.

Betekenis en functie van factorijen

Het kasteel Elmina

Het woord factorij is afgeleid van het woord factoor, dat zaakgelastigde of tussenpersoon betekent. De belangrijkste man op de factorij was het opperhoofd of factoor. Zijn functie was sterk gebaseerd op vertrouwen.

In de factorijen werden de te verzenden goederen gecontroleerd en kregen hun eerste grove behandeling. Daarna werden ze gewogen en verpakt om ze geschikt te maken voor de lange reis over zee. Met name specerijen, cacao, thee, tabak, koffie, suiker, porselein, salpeter, opium, huiden en bont moesten beschermd worden tegen de zoute zeelucht, vocht, ratten of bederf. Bij de uitvoer van suiker en invoer van slaven, moest aan de factorij een belasting worden betaald.

Pieter van Dam schreef dat in de factorij te Hooghly (Bengalen) 's nachts bij maanlicht zoveel smokkelwaar (amphioen) tussen de Compagniespakhuizen en particuliere woningen getransporteerd werd, dat men zich bij louter particuliere kooplieden waande.

Voorbeelden van factorijen

• Kaapstad, Zuid-Afrika was meer een verplichte aanleghaven en verversingstation
• Mocha (Jemen) vanwege de koffie
• Kust van Coromandel vanwege de textiel
• Colombo (stad) vanwege de kaneel
• Calicut vanwege de zijde
• Ambon vanwege de kruidnagelen
• Formosa vanwege de huiden
• Dertien Factorijen in Kanton, China, vanwege de thee
• Dejima was van 1641 tot 1859 de Nederlandse handelspost in Japan vanwege de uitvoer van zilver, koper, porselein en lakwerk.
• Fort Oranje (New York) was eigenlijk een grote factorij.

Verder waren er factorijen in Perzië, Birma, Thailand, Laos, Malakka en Vietnam.

Zie ook

• Handelsgebied van de VOC
• Handelsposten van de VOC in het Midden-Oosten.
• West-Indische Compagnie
• Britse Oost-Indische Compagnie
• Lijst van Opperhoofden van Hirado en Dejima

Varia

Binnen de Sovjet-Unie vormde een factorij (фактория; faktoria) handelsplaatsen in afgelegen gebieden zoals Jakoetië, Nenetsië, Tajmyr en Tsjoekotka waar de staat huiden opkocht van Siberische jagers (uit lokale volkeren) en de jagers voorzag van basisgoederen, levensmiddelen en werktuigen voor de jacht. Deze factorijen bestaan nog op verschillende plekken, maar zijn nu onderhevig aan de vrije markt.

Noten