John Gabriël Stedman

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
John Gabriel Stedman
Een neger, aan een rib opgehangen (gravure uit de Italiaanse uitgave van de Narrative)

John Gabriël Stedman (Dendermonde, 1744Devonshire, 5 maart 1797) was een Schots-Nederlandse soldaat in de Schotse Brigade van het Nederlandse leger. Hij hielp bij het onderdrukken van een slavenopstand in Suriname. Hij werd verliefd op een slavin, en probeerde haar vrij te kopen. Over zijn ervaringen schreef hij een invloedrijk boek.

Stedman werd in 1744 geboren in de Zuidelijke Nederlanden, als zoon van een Schotse vader en een Nederlandse moeder. Stedman senior diende ook in de Schotse Brigade. Stedman junior werd in 1755 naar een Britse oom gestuurd die hem zou opvoeden, maar hij had het bij deze strenge oom, een aanhanger van de ideeën van Jean-Jacques Rousseau, niet naar zijn zin. Daarom kwam Stedman op twaalfjarige leeftijd weer naar de Republiek. Een kapitein in het leger leidde hem op tot sergeant. In 1760 nam hij dienst bij de Schotse Brigade, die onder gezag van de Staten-Generaal stond. Stedman dronk veel en maakte schulden. Om aan zijn problemen te ontsnappen vertrok hij in 1772 op 28-jarige leeftijd naar Suriname als soldaat. Nog tijdens de overtocht begon hij een dagboek.

In Suriname was een slavenopstand uitgebroken, en de bestuurders van Suriname riepen de hulp van de Staten-Generaal in, die een legertje van 800 man naar de kolonie stuurden. Stedman meldde zich op 29 oktober 1772 als vrijwilliger voor een expeditie die de opstand moest onderdrukken. Hij kreeg de rang van kapitein, en nam tussen 1773 en 1777 deel aan diverse veldtochten tegen Boni en zijn Marrons in de moerassen ten oosten van de Cottica. Zijn motieven waren deels van financiële aard. Stedman was in Paramaribo verliefd geworden op de 15-jarige slavin Joanna, een mulattin die behoorde tot de inboedel van de plantage Fauquemberg aan de rivier de Commewijne, en had met haar een zoon gekregen, Johnny genaamd. Hij hoopte hen vrij te kunnen kopen. Volgens Stedman lukte dat ook, maar weigerde Joanna hem te vergezellen toen hij naar Nederland terug wilde keren. Volgens een andere bron kon Stedman de koopprijs niet opbrengen en moest hij zijn geliefde en hun kind achterlaten.

Stedman keerde in 1777 terug in Europa, alwaar hij weer dienst nam bij de Schotse Brigade. Hij werd bevorderd tot majoor, en vlak voordat hij in 1783 ontslag wilde nemen uit de Schotse Brigade, werd hij zelfs nog bevorderd tot luitenant-kolonel. In datzelfde jaar overleed Joanna te Suriname. (Volgens sommige bronnen in 1782.)

Intussen was hij getrouwd met de Nederlandse Adriana Wiertz van Coehoorn. Het echtpaar verhuisde naar Devonshire, en zou in totaal vijf kinderen krijgen. De oudste zoon werd opgeleid tot zeeman en kwam op 19-jarige leeftijd tijdens zijn eerste reis door verdrinking om het leven. Johny, de zoon van Stedman en Joanna, was na de dood van zijn moeder naar zijn vader gekomen. Hij nam dienst bij de Britse marine, en stierf als adelborst aan boord van een schip in de buurt van Jamaica.

Tijdens zijn verblijf in Suriname hield Stedman een dagboek bij. Deze ongekuiste versie van de dagelijkse gebeurtenissen geeft een goed beeld van Suriname, zijn kolonisten en de slavernij. Bovendien was Stedman een niet onverdienstelijke tekenaar en maakte verschillende tekeningen en waterverfschilderijtjes. Stedman begon met het schrijven van zijn werk op 15 juni 1778. In 1791 overhandigde hij het manuscript van de Narrative of a five years' expedition against the revolted Negroes of Surinam aan Joseph Johnson, uitgever in Londen die zich bewoog in radicale politieke kringen. Hoewel Stedman de gebeurtenissen uit zijn dagboek al aanzienlijk gekuist had, was het werk niet geschikt voor publicatie. Johnson huurde de ghostwriter William Thomson in om het te bewerken. Thomson herschreef het manuscript regel voor regel, en wijzigde of wiste passages die hij niet geschikt achtte voor het publiek, en in enkele gevallen herschreef hij passages zo, dat ze precies het tegenovergestelde weergaven. (Thomson werd in dezelfde tijd ook ingehuurd door pro-slavernij-groepen om verhandelingen te schrijven.) Enkele graveurs, onder andere William Blake, vervaardigden afbeeldingen voor het boek op basis van Stedmans tekeningen. Toen Stedman in 1795 het eerste gekuiste resultaat onder ogen kreeg, weigerde hij het te accepteren. Tot 1796 was hij in conflict met de uitgever om wijzigingen terug te draaien, maar uiteindelijk gaf hij het groene licht voor de publicatie van de in zijn ogen gehavende versie. 1796 werd Stedmans verslag van zijn ervaringen in Suriname uitgegeven te Londen, onder de titel Narrative of a five years' expedition against the revolted Negroes of Surinam. Het zou twee jaar na zijn dood ook in het Nederlands verschijnen. Ondanks de vele aanpassingen aan het manuscript speelde de Narrative een belangrijke rol in de bewustwording van het Europese publiek t.a.v. de mensonterende behandeling van slaven. Het boek werd tot 1818 in verschillende landen uitgegeven. In 1824 werd het verhaal rond Stedman en Joanna uit de Narrative gelicht en apart uitgegeven. Zijn dagboek, dat rond 1940 werd teruggevonden, toont dat de gepubliceerde uitgave een bijzonder gekuist verhaal bevat. Zijn losse seksuele activiteiten en de meest gruwelijke gewelddadige ervaringen zijn er niet in terug te vinden. Zijn relatie tot Joanna is bovendien sterk geïdealiseerd. In 1978 werd Stedmans eigen manuscript uit 1790 teruggevonden in de James Ford Bell Library van de Universiteit van Minnesota, en in 1988 werd het oorspronkelijke manuscript voor het eerst gepubliceerd.

Stedman overleed in Devonshire. Hij wilde naast de plaatselijke zigeunerkoning worden begraven, maar kreeg een graf aan de achterkant van de kerk. Pas in 2000 werd door nabestaanden een steen op zijn graf geplaatst.

In 2003 reisden de Nederlandse filmregisseur Leon Giesen en cameraman Marcel Prins Stedman achterna, om te proberen iets van de sfeer van toen terug te vinden. Dit resulteerde in een samen met IKON geproduceerde documentaire onder de titel Stedman.

Bibliografie[bewerken]

  • Narrative of a five years' expedition against the revolted Negroes of Surinam uitgegeven in Londen in 1796, met gravures van William Blake naar tekeningen van Stedman.
  • vertaald door Johannes Allart als: Reize naar Surinamen en de binnenste gedeelten van Guiana (1799-1800)
  • Stedman's Surinam: Life in an Eighteenth-Century Slave Society. An abridged, modernized edition of narrative of a five years expedition against the revolted negroes of Surinam by John Gabriel Stedman, Richard Price, Sally Price, The Johns Hopkins University Press; Reprint edition, March 1, 1992, ISBN 0801842603
Wikisource NL Meer bronnen die bij deze auteur horen, kan men vinden op de pagina John Gabriël Stedman op de Nederlandstalige Wikisource.