Koorts

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Nuvola single chevron right.svg Voor het gelijknamige boek, zie Koorts (boek)
Esculaap     Neem het voorbehoud bij medische informatie in acht.
Raadpleeg bij gezondheidsklachten een arts.

Koorts (febris) of pyrexie is een verhoging van de normale gemiddelde kerntemperatuur van een organisme, vaak ten gevolge van een ontsteking.

Bij de mens is de 'normale' lichaamstemperatuur ca. 37 °C. Hierin bestaat een niet te verwaarlozen dagelijkse variatie tussen 35,5 à 36 °C vroeg in de morgen (03-05 uur) en 37,5 °C laat op de middag (15-17 uur), bij een normaal werkende biologische klok. Per persoon kan hier ook enig verschil in bestaan. Bij vrouwen is bovendien het tijdstip in de cyclus en een eventuele zwangerschap van invloed. Zo zal een snelle verhoging van 0,2 tot 0,5 °C wijzen op het ten einde lopen van de vruchtbare fase van de menstruele cyclus.

Bij een lichaamstemperatuursstijging tot 37,9 °C spreekt men over subfebriele temperatuur of verhoging, daarboven (38,0 of hoger) van koorts. Deze grenzen zijn arbitrair en niet iedere bron houdt precies dezelfde grenzen aan. De meeste bronnen houden ook aan dat alleen een verhoging van de lichaamstemperatuur die ontstaat door ontregeling van de inwendige thermostaat koorts genoemd wordt.

Bijkomende symptomen[bewerken]

Koorts gaat veelal gepaard met enig tot ernstig onwel voelen en kan dan indien nodig/gewenst met koortswerende middelen (antipyretica) zoals paracetamol worden tegengegaan. Bijkomende symptomen zijn meestal algeheel gevoel van onwel zijn, concentratieproblemen, vermoeidheid en slaperigheid, en gebrek aan eetlust. Hoge koorts kan gepaard gaan met ijlen en evenwichtsstoornissen, hoesten en overtollige slijmaanmaak. Bij zeer jonge kinderen geeft een snelle temperatuurstijging wel eens aanleiding tot een koortsstuip. Of het altijd gewenst is om koorts te bestrijden is onderwerp van debat; koorts kan een van de mechanismen zijn van het lichaam om te helpen infectieziekten te onderdrukken; zie hieronder bij Betekenis van koorts.

Temperatuurmeting[bewerken]

De lichaamstemperatuur kan op verschillende plaatsen gemeten worden met een koortsthermometer. Op de niet-invasieve manier of op de invasieve wijze.

A/ De niet-invasieve methodes . Dit wil zeggen dat er geen rechtstreekse toegangsweg is intracorporeel (binnen het lichaam).

  • Rectaal : de thermometer wordt anaal ingebracht. Dit geeft meestal een goede schatting van de kerntemperatuur van het lichaam. (wordt vooral bij kinderen toegepast) en is het meest betrouwbaar. Tegenindicatie: aanwezigheid van anale kloofjes, bij zware diarree, chirurgische ingrepen t.h.v. de anus.
  • Axillair: de thermometer wordt onder de oksel gehouden. Deze manier van meten is erg onbetrouwbaar en geeft een onderschatting van de lichaamstemperatuur met minstens 0,5 - 1,0°C.
  • Dermaal: de temperatuur wordt via de huid door middel van een huidprobe gemeten. Deze manier kan bij neonaten (pasgeborenen) verpleegd in couveuze soms toegepast worden.
  • Inguinaal: dit is de temperatuurmeting via de lies. Deze manier wordt vaker toegepast bij personen waarbij de okselholte groot is vb. zeer magere personen.
  • Oraal : de thermometer wordt onder de tong gehouden. Deze meting is nogal kwetsbaar voor meetfouten en geeft zelfs bij juiste uitvoering een onderschatting van de lichaamstemperatuur met 0,3 tot 0,5 °C. Is niet aan te raden bij kleine kinderen wegens het risico op kwetsuren.

Minder betrouwbare methodes zijn:

  • Oor : de otogene temperatuur wordt in de uitwendige gehoorgang gemeten met een speciale oorthermometer. Dit geeft een vrij betrouwbare weergave van de lichaamstemperatuur als de meter inderdaad op het trommelvlies is gericht, maar sommige oorthermometers zijn niet accuraat. De oorschelp moet bij het meten wat naar boven en naar achteren worden getrokken om de gehoorgang in rechte positie te brengen. Deze methode is het meest betrouwbaar voor meting van de temperatuur van het centrale zenuwstelsel, als ze correct wordt uitgevoerd, omdat het trommelvlies het dichtste bij de hersenen ligt. Wel moet men bij deze methode oppassen dat de persoon die getemperatuurd wordt, niet lang op het betreffende oor gelegen heeft. Dit beïnvloedt de uitslag. Ook moet men oppassen dat er niet lange tijd zonlicht op het oor gevallen is. Het is overigens niet zeldzaam tussen beide oren met dezelfde meter op dezelfde tijd een graad verschil te meten.

Tegenindicatie: bij oorontsteking (otitis).

  • Voorhoofd : de temperatuur wordt gemeten met een infraroodthermometer die op enkele centimeters van het hoofd wordt gehouden. Dit wordt tegenwoordig meestal gebruikt door artsen en verpleegkundigen.

"Thermometers" bestaande uit strookjes met vloeibare kristallen die op het voorhoofd moeten worden gehouden zijn volstrekt onbetrouwbaar.

Men moet bedenken dat ook iemand met koorts niet overal in het lichaam dezelfde temperatuur zal hebben, en verschillende resultaten gemeten met verschillende technieken kunnen reële verschillen weergeven. Traditioneel wordt de rectale temperatuur als de betrouwbaarste gezien.

Men kan gebruikmaken van een digitale of een kwikthermometer. Soms zijn kwikthermometers wat accurater dan goedkope digitale alternatieven, maar de meeste digitale thermometers zijn zeer nauwkeurig als ze volgens de gebruiksaanwijzing worden gebruikt. Meting van de rectale temperatuur met een digitale thermometer gaat meestal ook aanzienlijk sneller dan met een kwikthermometer en er is geen gevaar van breuk. In zorginstellingen is het gebruik van kwikthermometers overigens verboden bij wet, gezien de mogelijke gevaren van vrijkomend kwik bij het laten vallen e.d. Apotheken verkopen ze nog wel gewoon.

B/ De invasieve methodes. Deze meting gebeurt door een rechtstreekse verbinding te maken in het lichaam door middel van het plaatsen van een katheter of een sonde en die via monitoring permanent geregistreerd wordt. Deze manier van temperatuurcontrole vindt plaats op intensieve zorgenafdeling (IZ).

Types koorts[bewerken]

Intermitterend type[bewerken]

Bij dit type daalt de koorts over het verloop van de dag tot er een normale waarde bereikt wordt. Wanneer de variatie tussen piektemperatuur en normale temperatuur groot is spreekt men van hectische koorts. Dit type koorts vindt men voornamelijk bij bacteriële infecties (hoofdzakelijk wanneer er abcessen gevormd zijn), maar ook bij miliaire tuberculose en kwaadaardige lymfomen.

Remitterend type[bewerken]

Bij dit type daalt de koorts over het verloop van de dag zonder een normale waarde te bereiken. Dit type koorts heeft geen diagnostisch karakter daar de meeste koortsgevallen een dergelijk verloop vertonen. Gaat vaak gepaard met hoestaanvallen.

Aanvalsgewijs optredende koorts[bewerken]

Bij dit type koorts worden korte perioden van koorts gescheiden door een of meer koortsvrije dagen. Dit type koorts treedt onder andere op bij malaria en urineweginfecties met perioden van uretherobstructie.

Relapsing fever[bewerken]

Dit type wordt gekenmerkt door koortsperioden van 3 à 10 dagen met daartussen koortsvrije intervallen van eveneens 3 à 10 dagen. Dit type koorts kan gezien worden bij de ziekte van Hodgkin.

Oorzaken van koorts[bewerken]

Verhoging van endogene thermostaat[bewerken]

Koorts is het gevolg van een verhoogde instelling van de interne thermostaat (in de hypothalamus). Pyrogenen (koortsopwekkende stoffen) ontstaan door:

Soms raakt de thermostaat van slag door een klein letsel in de hypothalamus zelf, bijvoorbeeld een hersenstaminfarct.

Exogene oververhitting[bewerken]

Wanneer het lichaam in een toestand komt waarin het niet meer voldoende kan afkoelen tot een normale temperatuur, zal de lichaamstemperatuur stijgen zonder een verhoogde instelling van de inwendige thermostaat: hyperthermie. Dit kan bij ernstige oververhitting leiden tot een hitteberoerte. Dit is echter geen koorts. Anders dan bij koorts zijn bij hyperthermie de normale homeostatische mechanismen niet meer intact.

  • zonnesteek (heliosis) door een te lang verblijf in volle zon.
  • Kind achterlaten in een afgesloten auto in de zon.
  • Inspanning in een zeer vochtige warme omgeving, bv. de tropen: transpiratie kan het lichaam onvoldoende afkoelen.
  • Bij iedere fikse inspanning (b.v. een poos hardlopen) kan de temperatuur oplopen tot 38 à 38,5 graden of bij een marathon nog wel hoger, maar zal bij rusten snel weer tot normale waarden dalen. Dit is een normaal verschijnsel.

In geval van ernstige hyperthermie (meer dan 40,5 graden) dient men het slachtoffer dringend af te koelen door hem naar een koelere plek te brengen en/of met water af te koelen. Deze toestand is levensbedreigend indien er niet adequaat ingegrepen wordt.

Betekenis van koorts[bewerken]

Koorts kan opgevat worden als een bescherming tegen ziekteverwekkers, maar ook als een manier van bacteriën om het afweersysteem te ontlopen.

  • Door een verhoogde lichaamstemperatuur versnelt het metabolisme en kan er een sneller herstel optreden van aangetaste cellen of weefsels.
  • Koorts versnelt het hartritme en daarmee de bloedsomloop, waardoor de cellen van het immuunsysteem sneller aangevoerd worden.

Koorts kan dus een natuurlijk beschermingsmechanisme zijn. Heel hoge koorts kan echter schade veroorzaken of ons zeer onbehaaglijk doen voelen. Als de lichaamstemperatuur boven de 42 °C stijgt, leidt deze tot de dood door denaturatie van eiwitten (proteïnen).

  • Daarnaast kan koorts opgewekt worden door bacteriën zelf door middel van pyrogenen zodat zij door de hoge temperatuur zich sneller kunnen vermeerderen en zo het afweersysteem kunnen ontlopen.

Verschil tussen koorts en hyperthermie[bewerken]

Koorts is een door ziekte of infectie veroorzaakte verhoging van de kerntemperatuur. De hypothalamus verhoogt de normwaarde (Tset) voor de lichaamstemperatuur actief en houdt deze binnen homeostatische grenzen. Bij hyperthermie is dit echter niet het geval. Dientengevolge is er bij een temperatuur van 41 °C of meer meestal sprake van hyperthermie. Ook de perceptie van de gegenereerde warmte wijst in de richting van een nieuwe normwaarde voor de lichaamstemperatuur. Bij hyperthermie (en dus een normale Tset) wordt de gegenereerde warmte als onaangenaam ervaren. Maatregelen om het lichaam te koelen worden genomen (bv. zich ontdoen van een kledingstuk). Bij het begin van koorts (met een verhoogde Tset) daarentegen heeft het individu het koud en kiest ervoor extra kleren aan te doen om het lichaam te verwarmen (tot aan de normwaarde). Wanneer koorts toeslaat in een warme omgeving zullen de vaatjes in de huid samentrekken (cutane vasoconstrictie) om warmteverlies langs de huid tegen te gaan en Tset te bereiken. In een koude omgeving echter (waar de vaatjes al samengetrokken zijn) zal de reactie van het lichaam rillen zijn.

Zie ook[bewerken]