Q-koorts

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Esculaap Neem het voorbehoud bij medische informatie in acht.
Raadpleeg bij gezondheidsklachten een arts.
Q-koorts
Coxiella burnetii bacteriën
Coxiella burnetii bacteriën
Coderingen
ICD-10 A78
ICD-9 083.0
eMedicine med/1982ped/1973
Portaal  Portaalicoon   Geneeskunde

Q-koorts is een infectieziekte die kan worden overgedragen van dieren op mensen, een zoönose. Deze wordt veroorzaakt door de intracellulair levende, Gram-negatieve bacterie Coxiella burnetii. De bacterie kan lang buiten de gastheer in leven blijven en ook na jaren nog dieren en mensen besmetten. De ziekte komt over de hele wereld voor. In Nederland werden jaarlijks ongeveer 15 besmettingen bij de mens geregistreerd, maar vanaf 2007 begon dat aantal sterk te stijgen. Medio 2011 leek de uitbraak in Nederland voorbij omdat zo goed als geen nieuwe patiënten meer gemeld werden. Naar schatting 100.000 personen waren toen besmet geraakt en ten minste 25 van hen zijn overleden aan de ziekte.[1][2] In België komt deze ziekte in beperkte mate voor.[3]

Geschiedenis[bewerken]

De ziekte is voor het eerst beschreven door Edward Holbroock Derrick in 1935 bij medewerkers in een slachthuis in Brisbane, Queensland, Australië. Omdat de oorzaak van de ziekte toen nog niet bekend was, werd deze de query fever genoemd (vandaar ' Q-koorts'). In 1937 werd de bacterie voor de eerste keer geïsoleerd door Frank Macfarlane Burnet en Mavis Freeman als een Rickettsia-soort. Zij gebruikte voor het isoleren van de bacterie cavia's die geïnjecteerd waren met urine en bloedmonsters van patiënten uit het onderzoek van Derrick. Herald Rea Cox en Davis isoleerde in 1938 het pathogeen uit teken in Montana, Verenigde Staten en beschreven de overdracht van de ziekte. Dit gebeurde tijdens een onderzoek naar Rocky Mountain spotted fever. Tijdens een proef met teken viel op dat cavia's die gebeten waren door de teken wel ziek werden maar geen Rocky Mountain spotted fever kregen, het ging dus om Q-koorts. De bacterie kreeg eerst de naam Rickettsia burnetii maar in 1938 opperde Cornelius B. Philip de nieuwe Coxiella. De naam Coxiella burnetii doet eer aan zowel Cox als Burnet die beide de bacterie wisten te isoleren.[4]

Besmetting bij de mens[bewerken]

Wijze van besmet worden[bewerken]

De mens kan niet alleen besmet worden door koeien, schapen en geiten, maar ook door honden, katten en vogels. Besmetting kan optreden door inademing van besmet stof van stallen, weilanden, ruwe wol en dierenhuiden, door direct contact met besmette dieren en door het nuttigen van besmette rauwe melk of onvoldoende verhitting van besmet vlees. Met name het verwaaien van ingedroogde en op weilanden uitgereden mest zou zorgen voor verspreiding van de bacteriën naar de mens. C. burnetii is zeer besmettelijk, bij cavia's is een LD50 vastgesteld van één tot tien bacteriën, dit aantal is genoeg om een mens te besmetten.[5] Eén enkele bacterie kan dus voldoende zijn om de ziekte te veroorzaken bij gevoelige personen.[6] De incubatietijd is gemiddeld twintig dagen maar kan variëren van 14 tot 39 dagen.[7]

Ziekteverschijnselen[bewerken]

Besmetting leidt in ongeveer 60% van de gevallen niet tot ziekteverschijnselen, bij de overige 40% komt het tot griepachtige verschijnselen zoals koorts, hevige hoofdpijn, koude rillingen, zweten, spierpijn, misselijkheid en braken, diarree of een verlaagde hartslag. Allerlei complicaties zijn mogelijk, waaronder endocarditis. Na 1 tot 2 weken treedt gewoonlijk herstel op. Zwangere vrouwen en mensen met een lage weerstand hebben een verhoogd risico op ziekteverschijnselen na een besmetting en op een zwaarder verloop. Volgens de Q-koorts polikliniek in Den Bosch ontwikkelt zich in 1-5% van de gevallen een chronische variant van de ziekte. Bij onderzoek van de GGD in Noord-Brabant bleek dat een kwart van de vrouwelijke patiënten na een jaar nog klachten had. Voor mannen was dit 15%. Als de besmetting chronisch is geworden kunnen patiënten lange tijd zeer vermoeid zijn, er zijn gevallen bekend waarbij de vermoeidheidsklachten inmiddels meer dan 2 jaar aanhouden.

Diagnose[bewerken]

Het stellen van de Q-koorts diagnose wordt gedaan door huisarts of specialist, op basis van bloedonderzoek naar afweerstoffen tegen de Q-koorts bacterie. Het is belangrijk dat het bloedonderzoek meer dan een keer wordt uitgevoerd, met voldoende tussentijd, zodat een stijging van de hoeveelheid afweerstoffen kan worden aangetoond. Gebeurt dit niet dan is de kans groot dat ten onrechte Q-koorts wordt gediagnosticeerd.[8][9]

Behandeling met geneesmiddelen[bewerken]

De behandeling van een acute besmetting gebeurt meestal met antibiotica gedurende 2 tot 3 weken. Gebruikte antibiotica zijn chinolonen, (zoals ciprofloxacine en ofloxacine), tetracycline, macroliden en eventueel ook doxycycline, chlooramfenicol, en hydroxychloroquine. De behandeling van de chronische vorm kan tot vier jaar duren waarbij het antibioticum doxycycline en het middel hydroxychloroquine in combinatie worden gebruikt.

Na de ziekte doorgemaakt te hebben is men meestal langdurig immuun. Van de chronische vorm is echter bekend dat in sommige gevallen de ziekte ook na 10 of 20 jaar nog kan terugkomen.

Biologische oorlogvoering[bewerken]

De Verenigde Staten onderzocht rond 1955 de Q-koorts-bacterie als een mogelijk wapen voor biologische oorlogvoering. Q-koorts is besmettelijk en zeer stabiel in aerosolen in een breed temperatuurbereik. Het micro-organisme kan tot 60 dagen zelfstandig overleven. Het wordt mede als doeltreffend middel gezien omdat het aantal eenheden dat nodig is om een individu te infecteren erg laag is. Heden ten dage is het opgenomen op de lijst van bioterreurwapens van de Amerikaanse Centers for Disease Control and Prevention (CDC) en het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM)[10]

Uitbraak in Nederland[bewerken]

De uitbraak in Nederland was voor zover bekend de grootste ter wereld. Tot 2007 waren er in dat land gemiddeld 15 besmettingen van de mens per jaar, veelal bij geitenhouders of hun familieleden. In de eerste helft van 2007 trad een piek van 59 besmettingsgevallen in de provincies Gelderland en Noord-Brabant op. Hiervan waren 27 gevallen in een klein gebied in het oosten van Noord-Brabant geconcentreerd. In 2008 vond vervolgens een uitbraak plaats met meer dan 1000 besmettingen. Vooral door vasthoudendheid van huisarts Alfons Oude Loohuis in de Brabantse plaats Herpen, waar al in de zomer van 2007 veel gevallen waren geconstateerd, kwam er meer aandacht voor de besmettingen. Doordat volksgezondheidsbelangen het aflegden tegen boerenbelangen duurde het echter nog lang voordat effectieve maatregelen werden genomen. In 2009 werd duidelijk dat de ziekte zich over een groot deel van Nederland had verspreid, in totaal zijn 4.000 ziektegevallen geregistreerd. Er zijn volgens de officiële telling ten minste 25 mensen aan de complicaties van Q-koorts overleden. Volgens het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu is er bij de officiële cijfers sprake van onderschatting; de werkelijke cijfers zijn vrijwel zeker aanzienlijk hoger. Om de behandeling van patiënten beter te organiseren en meer kennis over effectieve behandelwijzen te vergaren heeft het Jeroen Bosch Ziekenhuis in 's-Hertogenbosch in 2009 een specifieke polikliniek voor Q-koortspatiënten ingesteld. Er melden zich anno 2014 nog steeds patiënten die nooit last hebben ondervonden van acute ziekteverschijnselen maar nu aan de cronische vorm van de aandoening blijken te lijden.[11] Begin 2014 riep dit ziekenhuis de bewoners van het sterk getroffen dorp Herpen op voor een bevolkingsonderzoek waarmee de aanwezigheid van afweerstoffen tegen de infectie in het bloed, en dus de blootstelling eraan, kan worden vastgesteld.[12] Het doel is mede de gevolgen van een chronische Q-koorts besmetting beter in kaart te brengen en te begrijpen.

Maatregelen[bewerken]

Er is in Nederland, anders dan in Australië, nog geen voor mensen goedgekeurd vaccin tegen de ziekte. Voor dieren is dat er wel, zij worden sinds april 2009 verplicht gevaccineerd. In 2010 moet blijken of dat geholpen heeft, samen met maatregelen die de hygiëne in de stallen van de intensieve geitenhouderij moet verbeteren. Daarnaast is door de overheid besloten dat alle drachtige geiten en schapen en de bokken en rammen op besmette bedrijven vanaf 21 december 2009 door middel van injecties gedood zullen worden. De dode dieren worden naar een destructiebedrijf gebracht. Tot 1 juli 2010 mocht er met geiten niet gefokt worden.

Op 8 juli 2010 ging er een persbericht uit van het Ministerie van Landbouw en het Ministerie van Volksgezondheid, dat de maatregelen in verband met Q-koorts zouden worden versoepeld vanaf 15 juli. Volgens ministers Verburg en Klink bleek uit onderzoek dat het vaccin voor dieren effectief zou zijn. De versoepeling gold zowel besmette als niet-besmette bedrijven. Alle geiten- en schapenhouderijen zouden vanaf 15 juli 2010 weer mogen starten met fokken. Tweede Kamerlid Janneke Snijder-Hazelhoff (VVD) kwam hierop met een motie, waarna deze beslissing werd ingetrokken.[13] Op 18 oktober 2012 werd er opnieuw Q-koorts gesignaleerd, deze keer in het Brabantse Hulten, op een melkgeitenbedrijf met 950 geiten. Het bedrijf was eerder met de Q-koortsbacterie besmet, maar na vaccinatie van de dieren vrij verklaard. Er zijn in oktober 2012 nog 31 bedrijven die niet vrij zijn verklaard.[14] Op 25 februari 2014 promoveerde Lenny Hogerwerf op de effectiviteit van het vaccineren van mens en dier. [15]

Verantwoordelijkheid[bewerken]

De Nationale Ombudsman, Alex Brenninkmeijer heeft de oud-ministers Ab Klink (gezondheid) en Gerda Verburg (landbouw) opgeroepen voor een openbare hoorzitting op 24 april 2012 met betrekking tot het optreden van de overheid aangaande de Q-koorts uitbraak.[16] Op 19 juni bracht hij een rapport uit. De ombudsman concludeert daarin dat de overheid het vertrouwen van de burgers ernstig heeft geschonden doordat er onvoldoende aandacht was voor voorlichting over het besmettingsgevaar en gezondheidsklachten niet of te laat werden erkend. Ook hekelt hij het feit dat oplossingen op maat zijn uitgebleven en de verantwoordelijke ministers niet hebben willen aangeven een en ander te betreuren.[17] De regering stelde 10 miljoen beschikbaar voor de slachtoffers maar bood geen excuses aan.[18] Op 11 april 2013 voerde de Tweede Kamer een debat over de nasleep.[19] In 2014 start zoals hierboven reeds gemeld, een vervolgonderzoek in Herpen, waar de eerste uitbraak was.[20] Op 4 september 2014 dienden 320 slachtoffers een collectieve claim in jegens De Staat,[21] die door de staatssecretaris Dijksma werd afgewezen.[22]

Externe links[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. 100.000 infecties Q-koorts, NOS-bericht, juli 2012
  2. http://www.rivm.nl/Onderwerpen/Ziekten_Aandoeningen/Q/Q_koorts
  3. Vlaams infectieziektenbulletin
  4. Maurin, M., and D. Raoult "Q Fever." Clinical Microbiology Reviews 12.4 (1999): 518-53
  5. Ayres, J. G., N. Flint, E. G. Smith, W. S. Tunnicliffe, T. J. Fletcher, K. Hammond, D. Ward, and B. P. Marmion. "Post-infection Fatigue Syndrome following Q Fever." Q J Med 191.2 (1998): 105-23.
  6. C. burnetii is highly infectious; a single bacterium may cause disease in a susceptible person. New York City Department of health and Mental Hygiene
  7. Fournier, E. D., T. J. Marie, and D. Raoult. "Diagnosis of Q Fever." Journal of Clinical Microbiology 36.7 (1998): 1823-834.
  8. Q-koorts: epidemie of meetfout?
  9. Diagnostiek van acute en chronische Q-koorts Informatie van het artsenlaboratorium, 25 maart 2010
  10. Kamervragen van de PvdD van 28-12-2009
  11. Cijfers RIVM inzake Q-koorts [1]
  12. Nieuw q-koorts onderzoek, artikel op website NOS, 09-02-2014
  13. Fokverbod jonge geiten blijft, wel compensatie Rijksoverheid, Persbericht, 20 augustus 2010
  14. Weer Q-koorts bij geitenbedrijf in Hulten
  15. http://www.plattelandspost.nl/14625/preventief-vaccineren-tegen-q-koorts-beschermt-mens-en-dier
  16. Oproep tot hoorzitting
  17. Presentatie Q-koortsrapport Nationale Ombudsman
  18. Geen excuses
  19. www.tweedekamer.nl/kamerstukken/verslagen/kamer_in_het_kort/excuses_en_geldq_q_koortsslachtoffers_ter_discussie.jsp#0 (niet langer bereikbaar).
  20. http://www.boerderij.nl/Home/Nieuws/2014/2/Vervolgonderzoek-naar-Q-koorts-in-Herpen-van-start-1456040W/
  21. http://nos.nl/artikel/694434-patienten-qkoorts-dienen-claim-in.html
  22. http://www.omroepbrabant.nl/?news/218753992/Staat+wijst+claim+Q-